Biologia, poziom rozszerzony — styczeń 2026 (arkusz próbny)
20 zadań z arkusza CKE (styczeń 2026 (arkusz próbny), poziom rozszerzony), 60 pkt: Akwaporyna — struktura białka, transport wody i moczówka prosta; Warstwy błony — flipazy, glikolipidy i glikokaliks; Plazmoliza w komórkach cebuli — preparat, obserwacja i mechanizm; Wiązka przewodząca — tkanki…
Zadanie 1 — Akwaporyna — struktura białka, transport wody i moczówka prosta (3 punkty)
Akwaporyna jest białkiem transportującym wodę przez błonę komórkową. Występuje m.in. w komórkach nabłonka kanalików zbiorczych nefronu człowieka — tworzy kanały białkowe w błonie komórkowej. Kierunek transportu wody wynika z różnicy jej stężeń między cytozolem komórki nabłonka a światłem kanalika nefronu.
Akwaporyna powstaje dzięki ekspresji genu AQP2 leżącego na chromosomie 12 i składa się z czterech łańcuchów polipeptydowych, z których każdy jest zbudowany z 271 reszt aminokwasowych. Mutacje w genie AQP2 mogą powodować powstawanie niefunkcjonalnej akwaporyny, co jest przyczyną moczówki prostej nerkowej.
Dokończ zdanie. Wybierz odpowiedź A, B albo C oraz jej uzasadnienie 1., 2. albo 3.
Strukturą akwaporyny o najwyższej rzędowości jest struktura A/B/C, ponieważ 1./2./3.
A. II-rzędowa
B. III-rzędowa
C. IV-rzędowa
1. dominującą strukturą są α-helisy, które są stabilizowane przez wiązania wodorowe.
2. jest zbudowana z czterech łańcuchów polipeptydowych.
3. tworzy ją pojedynczy łańcuch, który jest pofałdowany i stabilizowany przez mostki disiarczkowe.
Rozstrzygnij, czy transport wody z udziałem akwaporyny to transport aktywny, czy — bierny. Odpowiedź uzasadnij.
Rozstrzygnij, czy w przypadku niefunkcjonalnej akwaporyny ilość moczu wydalanego przez człowieka jest większa, czy mniejsza w stosunku do normy. Odpowiedź uzasadnij, odnosząc się do funkcji akwaporyny w procesie powstawania moczu.
Odpowiedź wg zasad oceniania CKE
- 1.1 — C2 (struktura IV-rzędowa, bo białko jest zbudowane z czterech łańcuchów polipeptydowych)
- 1.2 — bierny + uzasadnienie odnoszące się do transportu zgodnie z gradientem stężeń albo bez nakładu energii
- 1.3 — większa + uzasadnienie odnoszące się do ograniczenia wchłaniania zwrotnego (resorpcji) wody w nefronie.
Rozwiąż to zadanie z asystentem
Zadanie 2 — Warstwy błony — flipazy, glikolipidy i glikokaliks (5 punktów)
Synteza fosfolipidów budujących błony biologiczne zachodzi dzięki enzymom związanym z cytozolową warstwą błony siateczki śródplazmatycznej. Część nowo powstałych fosfolipidów jest następnie przenoszona z warstwy cytozolowej do warstwy niecytozolowej błony. Ten proces zachodzi dzięki flipazom — enzymom przenoszącym między warstwami błony tylko fosfolipidy o określonej budowie chemicznej.
Enzymy występujące we wnętrzu aparatu Golgiego mają zdolność glikozylowania fosfolipidów, tzn. przyłączają do ich cząsteczek grupy cukrowe. Nie ma jednak enzymów, które przenoszą glikolipidy między dwiema warstwami błony.
Węglowodany wchodzące w skład glikolipidów tworzą na powierzchni komórek zwierzęcych warstwę zwaną glikokaliksem. Może ona być o wiele grubsza niż sama dwuwarstwa lipidowa.
Na podstawie przedstawionych informacji podaj dwie przyczyny różnic w składzie nieglikozylowanych fosfolipidów w dwóch warstwach błon biologicznych.
Wyjaśnij, w jaki sposób glikolipidy syntetyzowane w wewnętrznej błonie aparatu Golgiego dostają się do zewnętrznej warstwy błony komórkowej.
Oceń prawdziwość poniższych stwierdzeń dotyczących błon w komórce. Wybierz P, jeśli stwierdzenie jest prawdziwe, albo F — jeśli jest fałszywe.
1. Dwie warstwy błon biologicznych różnią się składem fosfolipidów, ale mają taki sam skład glikolipidów.
2. W wyniku fuzji pęcherzyka z błoną komórkową warstwa błony zwrócona do wnętrza pęcherzyka staje się warstwą cytozolową błony komórkowej.
Określ przykładową funkcję glikokaliksu, występującego w błonie komórkowej komórek zwierzęcych.
Odpowiedź wg zasad oceniania CKE
- 2.1 (0–2) — dwie przyczyny asymetrii składu fosfolipidów, po 1 pkt każda:
- (1) enzymy syntetyzujące fosfolipidy są związane WYŁĄCZNIE z warstwą CYTOZOLOWĄ błony siateczki śródplazmatycznej — nowe cząsteczki powstają więc tylko po jednej stronie
- (2) flipazy przenoszą między warstwami TYLKO fosfolipidy o określonej budowie chemicznej (są selektywne) — przechodzi więc tylko część cząsteczek.
- 2.2 (0–1) — wyjaśnienie musi uwzględniać ZACHOWANIE ORIENTACJI warstw podczas transportu pęcherzykowego: glikolipidy powstają w warstwie niecytozolowej błony Golgiego (grupy cukrowe skierowane do wnętrza aparatu); ta sama warstwa wyściela wnętrze odrywającego się pęcherzyka, a po fuzji pęcherzyka z błoną komórkową staje się warstwą ZEWNĘTRZNĄ — więc grupy cukrowe wypadają na zewnątrz komórki.
- Samo „są transportowane pęcherzykami" bez wskazania, że warstwa nie zmienia orientacji = 0.
- 2.3 (0–1) — obie odpowiedzi F (FF).
- „Dwie warstwy błon różnią się składem fosfolipidów, ale mają taki sam skład glikolipidów" — FAŁSZ: glikolipidy występują TYLKO w warstwie niecytozolowej (nie ma enzymów przenoszących je między warstwami), więc skład glikolipidów różni się jeszcze bardziej niż fosfolipidów
- „W wyniku fuzji pęcherzyka z błoną komórkową warstwa zwrócona do wnętrza pęcherzyka staje się warstwą cytozolową" — FAŁSZ: staje się warstwą ZEWNĘTRZNĄ (niecytozolową).
- 2.4 (0–1) — jedna poprawna funkcja glikokaliksu: ochrona (przed uszkodzeniami mechanicznymi, przed strawieniem), udział w rozpoznawaniu się komórek (i w adhezji), zapobieganie zlepianiu się krwinek czerwonych.
Rozwiąż to zadanie z asystentem
Zadanie 3 — Plazmoliza w komórkach cebuli — preparat, obserwacja i mechanizm (4 punkty)
Przeprowadzono obserwację zjawiska plazmolizy w komórkach roślinnych. Do obserwacji przygotowano:
świeżą czerwoną cebulę · szkiełka mikroskopowe: podstawowe i nakrywkowe · wodę wodociągową · nasycony roztwór NaCl · pipetę · skalpel.
Etap 1. — wykonano przyżyciowy preparat mikroskopowy ze skórki liścia spichrzowego cebuli i przeprowadzono obserwację (fotografia 1.).
Etap 2. — w celu zaobserwowania plazmolizy do tego preparatu dodano nasycony roztwór NaCl i ponownie przeprowadzono obserwację (fotografia 2.).
Opisz, w jaki sposób należy przygotować preparat mikroskopowy przedstawiony na fotografii 1. W opisie uwzględnij materiały wybrane spośród wymienionych we wprowadzeniu do zadania.
Opisz zmiany w wyglądzie komórek przedstawionych na fotografiach 1. i 2. Wyjaśnij mechanizm prowadzący do powstania tych zmian.
Określ, w jaki sposób można odwrócić zmiany w wyglądzie komórek przedstawionych na fotografii 2., aby przypominał on wygląd komórek przedstawionych na fotografii 1.
Odpowiedź wg zasad oceniania CKE
- 3.1 — wycięcie skalpelem skrawka skórki + umieszczenie w kropli wody na szkiełku podstawowym + przykrycie szkiełkiem nakrywkowym (kolejność dwóch ostatnich czynności dowolna)
- 3.2 — 2 pkt za opis (odstawanie protoplastów od ścian — plazmoliza) ORAZ wyjaśnienie (osmotyczny wypływ wody do roztworu hipertonicznego), 1 pkt za sam opis
- 3.3 — umieszczenie komórek w środowisku hipotonicznym (np. w czystej wodzie) — deplazmoliza.
Rozwiąż to zadanie z asystentem
Zadanie 4 — Wiązka przewodząca — tkanki, miazga i układ drewna z łykiem (5 punktów)
Na rysunku przedstawiono przekrój poprzeczny przez wiązkę przewodzącą. Zaznaczono na nim sklerenchymę (u góry i u dołu wiązki), miazgę oraz dwie tkanki przewodzące — oznaczone literami X i Y.
Podaj nazwy tkanek oznaczonych na rysunku literami X i Y.
Dokończ zdanie. Wybierz właściwą odpowiedź spośród podanych.
Na rysunku przedstawiono wiązkę
A. kolateralną otwartą.
B. kolateralną zamkniętą.
C. koncentryczną otwartą.
D. koncentryczną zamkniętą.
Rozstrzygnij, do której grupy tkanek — stałych czy twórczych — należy miazga, oraz określ jej funkcję w rozwoju rośliny.
Podaj nazwy dwóch przykładowych tkanek roślinnych, które zawierają komórki o ścianach wysyconych ligniną.
Oceń prawdziwość poniższych stwierdzeń dotyczących tkanek przewodzących roślin. Wybierz P, jeśli stwierdzenie jest prawdziwe, albo F — jeśli jest fałszywe.
1. W korzeniach roślin okrytonasiennych o budowie pierwotnej występuje naprzeciwległy układ tkanek przewodzących — drewna i łyka.
2. W łodygach roślin okrytonasiennych drewno wtórne jest położone dośrodkowo względem łyka wtórnego.
Odpowiedź wg zasad oceniania CKE
- 4.1 — X: łyko / floem, Y: drewno / ksylem
- 4.2 — A (kolateralna otwarta)
- 4.3 — tkanki twórcze (merystematyczne) + funkcja (wytwarzanie wtórnego drewna i łyka / przyrost na grubość)
- 4.4 — np. sklerenchyma i drewno (ksylem)
- 4.5 — FP.
Rozwiąż to zadanie z asystentem
Zadanie 5 — Owoc czereśni — budowa a rozprzestrzenianie nasion (1 punkt)
Czereśnia (Prunus avium) jest drzewem naturalnie występującym w polskich lasach, a także drzewem owocowym uprawianym w sadach. W warunkach naturalnych czereśnie osiągają do 30 metrów wysokości.
Owoce czereśni mają mięsisty mezokarp i zdrewniały endokarp. Powierzchnia egzokarpu — skórki — jest pokryta substancjami woskowymi.
Wykaż związek między budową owocu czereśni a sposobem rozprzestrzeniania się tej rośliny w środowisku naturalnym.
Odpowiedź wg zasad oceniania CKE
wykazanie musi odnosić się do mięsistego owocu atrakcyjnego dla zwierząt LUB do pestki (zdrewniałego endokarpu) odpornej na enzymy trawienne ORAZ do rozprzestrzeniania nasion wraz z odchodami zwierząt (endozoochoria) lub przypadkowego przenoszenia przez zwierzęta.
Rozwiąż to zadanie z asystentem
Zadanie 6 — Bakterie glebowe zamiast nawozu — Azotobacter w uprawie bawełny (5 punktów)
Zdolność wiązania i redukcji azotu atmosferycznego mają m.in. bakterie z rodzaju Rhizobium, żyjące w brodawkach roślin bobowatych, oraz wolnożyjące bakterie z rodzaju Azotobacter, występujące w strefie korzeniowej roślin. Substancjami odżywczymi A. chroococcum są węglowodany oraz inne związki organiczne (np. mannitol) wydzielane przez korzenie roślin.
Pytanie badawcze: Czy obecność dwóch szczepów A. chroococcum (AC1 i AC10) pozwala na zmniejszenie dawki nawozu azotowego — mocznika — bez zmniejszenia rozmiarów roślin bawełny?
Warianty doświadczenia (po trzy powtórzenia każdy):
100 % zalecanej dawki mocznika · 75 % · 50 %
szczep AC1 + 50 % dawki · szczep AC10 + 50 % dawki · szczepy AC1 i AC10 + 50 % dawki
W badaniu wykazano też obecność substancji wydzielanych do gleby przez bakterie: auksyn, enzymów proteolitycznych oraz ureazy, rozkładającej mocznik do jonów amonowych i dwutlenku węgla.
Na podstawie przedstawionych wyników badania sformułuj odpowiedź na postawione pytanie badawcze.
Wykaż związek między obecnością ureazy wydzielanej do gleby przez A. chroococcum a wzrostem bawełny.
Uzupełnij zdanie. Wybierz odpowiedź spośród oznaczonych literami A i B oraz odpowiedź spośród oznaczonych literami C i D.
Bakteria A. chroococcum jest A/B, który czerpie energię z utleniania związków C/D.
A. chemoautotrofem
B. heterotrofem
C. organicznych
D. mineralnych
Dokończ zdanie. Wybierz odpowiedź A albo B oraz jej uzasadnienie 1. albo 2.
Tryb życia A. chroococcum jest A/B, ponieważ ta bakteria 1./2.
A. pasożytniczy
B. saprobiontyczny
1. wydziela enzymy proteolityczne.
2. odżywia się martwą materią organiczną.
Rozstrzygnij, jaka zależność — mutualizm czy komensalizm — występuje między bakteriami z rodzaju Rhizobium a roślinami bobowatymi. Odpowiedź uzasadnij, odwołując się do definicji wybranej zależności oraz do przykładów korzyści lub strat odnoszonych przez wymienione organizmy.
Odpowiedź wg zasad oceniania CKE
- 6.1 — odpowiedź TWIERDZĄCA na pytanie badawcze
- 6.2 — ureaza rozkłada mocznik do jonów amonowych, łatwiej przyswajalnych przez roślinę
- 6.3 — BC (heterotrof czerpiący energię z utleniania związków organicznych)
- 6.4 — B2 (saprobiontyczny, bo odżywia się martwą materią organiczną)
- 6.5 — mutualizm + korzyści obu stron (roślina — dostęp do związków azotowych; bakterie — związki organiczne).
Rozwiąż to zadanie z asystentem
Zadanie 7 — Stawonogi — który z nich jest owadem (1 punkt)
Który z przedstawionych stawonogów należy do owadów? Wybierz właściwą odpowiedź spośród podanych: A, B, C albo D.
Odpowiedź wg zasad oceniania CKE
D.
Rozwiąż to zadanie z asystentem
Zadanie 8 — Ascaris lumbricoides — wędrówka larw, glistnica i nawożenie obornikiem (4 punkty)
Obecnie uważa się, że glista ludzka i świńska należą do tego samego gatunku — Ascaris lumbricoides. Glista pasożytuje w jelicie cienkim żywiciela i wywołuje glistnicę.
Zapłodnione jaja, wydalone wraz z kałem, rozwijają się w glebie: tworzy się w nich pierwsza postać larwalna, a po linieniu — kolejna, i w ten sposób jaja dojrzewają do postaci inwazyjnej. Jajo może zachować żywotność w środowisku przez kilka lat.
Zarażenie następuje przez zjedzenie jaj inwazyjnych, z których w jelicie cienkim wykluwają się larwy. Larwy wraz z krwią wędrują do płuc. W pęcherzykach płucnych dwukrotnie linieją, skąd przez drogi oddechowe wracają do układu pokarmowego, aby ponownie umiejscowić się w jelicie cienkim, gdzie glisty osiągają dojrzałość płciową.
Uporządkuj drogę larw glisty ludzkiej — przypisz numery od 1 do 8 tak, aby przedstawiały wędrówkę larw z jelita cienkiego do płuc. Jelito cienkie ma numer 1, płuca numer 8.
jelito cienkie — 1 · żyła główna dolna · żyła wrotna · serce · żyła wątrobowa · tętnice płucne · naczynia krwionośne wątroby · płuca — 8
Wykaż, że podczas wędrówki w organizmie człowieka larwy glisty ludzkiej uszkadzają śródbłonek naczyń włosowatych płuc.
Uzasadnij, że jaja A. lumbricoides stanowią zagrożenie dla potencjalnego żywiciela dopiero po pewnym czasie od ich złożenia.
Na podstawie przedstawionych informacji wykaż, że stosowanie odchodów świń jako naturalnego nawozu może przyczynić się do rozwoju glistnicy u ludzi.
Odpowiedź wg zasad oceniania CKE
- 8.1 — kolejność jelito cienkie 1 → żyła wrotna 2 → naczynia krwionośne wątroby 3 → żyła wątrobowa 4 → żyła główna dolna 5 → serce 6 → tętnice płucne 7 → płuca 8
- 8.2 — larwy przechodzą z naczyń włosowatych do pęcherzyków płucnych, przebijając śródbłonek
- 8.3 — jaja muszą najpierw rozwinąć w sobie larwę inwazyjną
- 8.4 — glista ludzka i świńska to TEN SAM gatunek, więc jaja z odchodów świń mogą zarazić człowieka.
Rozwiąż to zadanie z asystentem
Zadanie 9 — Cztery kręgowce — trójwarstwowość, owodniowce i stałocieplność (3 punkty)
Do każdej grupy przyporządkuj oznaczenia literowe wszystkich gatunków, które do niej należą (spośród A–D).
1. Zwierzęta trójwarstwowe
2. Owodniowce
3. Zwierzęta stałocieplne
Odpowiedź wg zasad oceniania CKE
- zwierzęta trójwarstwowe — A, B, C, D
- owodniowce — A, C, D
- zwierzęta stałocieplne — A, D
Rozwiąż to zadanie z asystentem
Zadanie 10 — Żołądek, wątroba i pęcherzyk żółciowy — trawienie i rola kwasu solnego (4 punkty)
W żołądku człowieka wyróżnia się części: wpustową, dno żołądka, trzon żołądka i część odźwiernikową. Błona śluzowa wyściełająca żołądek jest silnie pofałdowana. Występują w niej gruczoły wytwarzające pepsynogen oraz komórki okładzinowe wytwarzające kwas solny. W części odźwiernikowej występują liczne gruczoły wytwarzające śluz.
Mieszanie się masy pokarmowej w żołądku, w wyniku skurczów perystaltycznych, jest procesem stosunkowo powolnym.
Na rysunku przedstawiono żołądek i dwunastnicę człowieka oraz gruczoły związane z tym odcinkiem jelita.
Podaj nazwy narządów oznaczonych na rysunku literami X i Y oraz określ znaczenie tych narządów dla trawienia tłuszczów.
Określ dwie przykładowe funkcje, które pełni w żołądku kwas solny.
Oceń prawdziwość poniższych stwierdzeń dotyczących żołądka. Wybierz P, jeśli stwierdzenie jest prawdziwe, albo F — jeśli jest fałszywe.
1. Rozciąganie ścian żołądka przez pokarm jest czynnikiem stymulującym skurcze mięśniówki żołądka.
2. Skurcze odźwiernika zapobiegają cofaniu się treści żołądkowej do przełyku.
Określ, z jakiego rodzaju tkanki mięśniowej jest zbudowana mięśniówka żołądka.
Odpowiedź wg zasad oceniania CKE
- 10.1 (0–1) — X — wątroba, znaczenie: wytwarza żółć (emulgującą tłuszcze); Y — pęcherzyk żółciowy, znaczenie: przechowuje i zagęszcza żółć oraz uwalnia ją do dwunastnicy.
- Punkt wymaga OBU nazw i OBU znaczeń związanych z trawieniem tłuszczów.
- Żółć nie zawiera enzymów — emulguje tłuszcze, zwiększając powierzchnię dla lipazy trzustkowej. Uczeń nie musi tego pisać, ale nie powinien twierdzić, że żółć „trawi tłuszcze".
- 10.2 (0–1)
- dwie różne funkcje kwasu solnego, np.: wstępna denaturacja białek pokarmowych
- aktywacja pepsynogenu do pepsyny
- zapewnienie optymalnego (kwaśnego) pH dla działania pepsyny
- działanie bakteriobójcze (ochrona przed drobnoustrojami z pokarmem)
- Punkt tylko za DWIE poprawne, RÓŻNE funkcje. „Trawi białka" to nieścisłość — białka trawi pepsyna, a HCl ją aktywuje i tworzy dla niej środowisko.
- 10.3 (0–1) — P i F.
- „Rozciąganie ścian żołądka przez pokarm jest czynnikiem stymulującym skurcze mięśniówki żołądka" — PRAWDA (odruch wywołany rozciąganiem ściany)
- „Skurcze odźwiernika zapobiegają cofaniu się treści żołądkowej do przełyku" — FAŁSZ: odźwiernik leży na granicy żołądka i DWUNASTNICY; przed cofaniem do przełyku chroni wpust (zwieracz przełykowo-żołądkowy).
- 10.4 (0–1) — tkanka mięśniowa gładka. Mięśniówka przewodu pokarmowego kurczy się niezależnie od naszej woli, powoli i rytmicznie — to mięśnie gładkie, unerwione przez układ autonomiczny.
Rozwiąż to zadanie z asystentem
Zadanie 11 — Inhibitory wychwytu zwrotnego serotoniny — stężenie w szczelinie i repolaryzacja (1 punkt)
Serotonina jest neuroprzekaźnikiem uwalnianym do szczeliny synaptycznej. Cząsteczki serotoniny dyfundują w poprzek szczeliny i łączą się z receptorami w błonie neuronów postsynaptycznych, co w przypadku receptorów 5-HT3 prowadzi do otwarcia kanałów jonowych i depolaryzacji błony postsynaptycznej.
Aby neuron postsynaptyczny szybko uległ repolaryzacji, pozostała ilość neuroprzekaźnika w szczelinie musi zostać szybko usunięta — serotonina jest transportowana z powrotem do zakończeń synaptycznych (wychwyt zwrotny).
Niektóre leki przeciwdepresyjne są inhibitorami wychwytu zwrotnego serotoniny.
Określ wpływ inhibitorów wychwytu zwrotnego serotoniny na:
1. stężenie serotoniny w szczelinie synaptycznej,
2. szybkość repolaryzacji neuronu postsynaptycznego zawierającego receptory 5-HT3.
Odpowiedź wg zasad oceniania CKE
wpływ na stężenie serotoniny — utrzymanie wysokiego stężenia (wzrost); wpływ na szybkość repolaryzacji — spowolnienie. Punkt wymaga OBU określeń.
Rozwiąż to zadanie z asystentem
Zadanie 12 — Amoniak, mocznik i kwas moczowy — woda, toksyczność i koszt energetyczny (2 punkty)
Do podstawowych azotowych produktów metabolizmu zwierząt należą: amoniak, mocznik i kwas moczowy. Ich cząsteczki różnią się złożonością budowy, rozpuszczalnością w wodzie, toksycznością oraz nakładem energetycznym związanym z ich syntezą.
Wybierz spośród powyższych i zapisz nazwę związku azotowego, którego wydalanie wiąże się z:
1. największą stratą wody przez organizm,
2. największym nakładem energii.
Wyjaśnij, dlaczego zwierzęta żyjące w wodzie najczęściej wydalają amoniak, a zwierzęta lądowe — mocznik lub kwas moczowy. W odpowiedzi uwzględnij gospodarkę wodną tych organizmów i właściwości wymienionych produktów przemiany materii.
Odpowiedź wg zasad oceniania CKE
- 12.1 — największa strata wody — amoniak; największy nakład energii — kwas moczowy
- 12.2 — wyjaśnienie odnoszące się do oszczędniejszej gospodarki wodnej zwierząt lądowych ORAZ do toksyczności i rozpuszczalności produktów w wodzie.
Rozwiąż to zadanie z asystentem
Zadanie 13 — Układ ABO — hemotesty, przetoczenie KKCz i krzyżówka genetyczna (5 punktów)
Obecnie pacjentom przetacza się nie krew pełną, lecz jej składniki. Koncentrat krwinek czerwonych (KKCz) zawiera jednak pewną ilość osocza, ponieważ otrzymuje się go z krwi pełnej, a proces usuwania osocza nie ma 100 % wydajności.
Do oznaczania grupy krwi w układzie ABO służą hemotesty zawierające aglutyniny anty-A (α) uzyskane z krwi grupy B, aglutyniny anty-B (β) uzyskane z krwi grupy A oraz aglutyniny anty-A i anty-B uzyskane z krwi grupy O. Technika polega na dodaniu do surowicy testowej zawiesiny badanych krwinek i obserwacji, czy zachodzi ich aglutynacja (zlepianie się).
Jeżeli grupa krwi biorcy nie jest znana, a występuje bezpośrednie zagrożenie życia, lekarz może podjąć decyzję o podaniu KKCz grupy O.
Grupa krwi w układzie ABO jest warunkowana przez allele kodominujące IA i IB oraz allel recesywny i.
Podaj grupę krwi układu ABO, której krwinki nie ulegają aglutynacji w żadnej z surowic testowych.
Wyjaśnij, dlaczego przetoczenie KKCz grupy O może być szkodliwe dla biorcy, który ma grupę krwi B. W odpowiedzi odnieś się do układu ABO.
Rodzice, z których matka ma grupę krwi AB, a ojciec — grupę krwi O, spodziewają się kolejnego dziecka.
Podaj genotypy rodziców. Wykonaj krzyżówkę genetyczną i na jej podstawie określ wszystkie możliwe grupy krwi potomstwa oraz prawdopodobieństwo wystąpienia grupy krwi AB u kolejnego dziecka tej pary. Zastosuj oznaczenia alleli podane w tekście.
Odpowiedź wg zasad oceniania CKE
- 13.1 — grupa O
- 13.2 — w KKCz grupy O pozostaje niewielka ilość osocza z aglutyninami β (anty-B), które mogą spowodować aglutynację krwinek biorcy grupy B
- 13.3 — drabina — 1 pkt genotypy (matka IᴬIᴮ, ojciec ii), 2 pkt + krzyżówka, 3 pkt + możliwe grupy krwi potomstwa (A i B) oraz prawdopodobieństwo grupy AB (0 %).
Rozwiąż to zadanie z asystentem
Zadanie 14 — Od limfocytu B do plazmocytu — aktywacja, aparat wydzielniczy i odporność płodu (3 punkty)
Limfocyty B mają zdolność rozpoznawania antygenów za pomocą przeciwciał związanych z błoną komórkową. Aktywowane limfocyty B dzielą się i przekształcają w plazmocyty, które syntetyzują przeciwciała w formie rozpuszczalnej. Komórki plazmatyczne są w stanie wytwarzać nawet do 3000 cząsteczek przeciwciał na sekundę.
Na podstawie różnic w budowie wyróżnia się pięć klas przeciwciał, z których jedynie przeciwciała klasy IgG pokonują barierę łożyskową.
Na zdjęciach z transmisyjnego mikroskopu elektronowego przedstawiono limfocyt B (zdjęcie I) oraz plazmocyt (zdjęcie II).
Uzupełnij zdania. Wybierz odpowiedź spośród oznaczonych literami A i B oraz odpowiedź spośród oznaczonych literami C i D.
Aby limfocyt B przekształcił się w plazmocyt i zaczął wytwarzać przeciwciała, w większości przypadków jest konieczna aktywacja limfocytów B przez A/B. Część aktywowanych limfocytów B przekształca się w C/D.
A. erytrocyty
B. limfocyty Th
C. komórki pamięci
D. limfocyty Tc
Podaj pełną nazwę struktury komórkowej oznaczonej na zdjęciu literą X, związanej z wytwarzaniem przeciwciał przez plazmocyt.
Dokończ zdanie. Wybierz właściwą odpowiedź spośród podanych.
Dzięki przeciwciałom przechodzącym przez łożysko płód uzyskuje odporność
A. nieswoistą bierną.
B. nieswoistą czynną.
C. swoistą bierną.
D. swoistą czynną.
Odpowiedź wg zasad oceniania CKE
- 14.1 — BC (aktywacja przez limfocyty Th; część limfocytów B przekształca się w komórki pamięci)
- 14.2 — szorstka siateczka śródplazmatyczna
- 14.3 — C (odporność swoista bierna).
Rozwiąż to zadanie z asystentem
Zadanie 15 — Amniopunkcja — co można wykryć w płynie owodniowym (2 punkty)
Amniopunkcja polega na pobraniu próbki płynu owodniowego w celu diagnostyki chorób płodu.
Oceń prawdziwość poniższych stwierdzeń dotyczących amniopunkcji. Wybierz P, jeśli stwierdzenie jest prawdziwe, albo F — jeśli jest fałszywe.
1. Próbka płynu owodniowego zawiera DNA płodu.
2. Amniopunkcję wykonuje się w celu określenia czynności elektrycznej serca płodu.
Podaj przykład choroby płodu, którą można zdiagnozować na podstawie analizy pobranego płynu owodniowego.
Odpowiedź wg zasad oceniania CKE
- 15.1 — PF
- 15.2 — przykład choroby możliwej do zdiagnozowania (zespół Downa, zespół Turnera, zespół Klinefeltera, mukowiscydoza, fenyloketonuria).
Rozwiąż to zadanie z asystentem
Zadanie 16 — Gen BMP15 — obróbka RNA, długość białka i skutki mutacji punktowych (5 punktów)
U owiec gen BMP15 zlokalizowany jest na chromosomie X i zawiera dwa eksony oddzielone intronem o długości ok. 5400 pz; pełna długość sekwencji kodującej (z uwzględnieniem kodonu stop) to 1182 pz.
Składnikiem propeptydu białka BMP15 (niedojrzałego białka) jest peptyd sygnałowy, który następnie ulega usunięciu. Dojrzała forma białka BMP15 składa się ze 125 aminokwasów.
Dwa zmutowane allele (odpowiedzialne za zwiększenie częstości owulacji):
Fec XB — podstawienie w kodonie AGC → AUC; pozycja podstawionej reszty aminokwasowej: 367 w propeptydzie, 99 w dojrzałym białku;
Fec XL — podstawienie w kodonie UGU → UAU; pozycja: 321 w propeptydzie, 53 w dojrzałym białku.
Na podstawie przedstawionych informacji wykaż, że w procesie ekspresji genu BMP15 dochodzi do potranskrypcyjnej obróbki RNA.
Podaj, z ilu reszt aminokwasowych składa się propeptyd BMP15 (niedojrzałe białko).
Uzupełnij zdania. Wybierz odpowiedź spośród oznaczonych literami A i B oraz odpowiedź spośród oznaczonych literami C i D.
Mutacje Fec XB i Fec XL są mutacjami A/B. Mutacje Fec XB i Fec XL C/D przesunięciem ramki odczytu.
A. genowymi
B. chromosomowymi
C. skutkują
D. nie skutkują
Podaj nazwy aminokwasów, których resztami różnią się białko kodowane przez prawidłowy allel genu BMP15 oraz białko kodowane przez zmutowany allel Fec XL.
1. aminokwas kodowany przez prawidłowy allel
2. aminokwas kodowany przez zmutowany allel Fec XL
Oceń prawdziwość poniższych stwierdzeń dotyczących skutków mutacji w sekwencjach nukleotydowych kodujących białka. Wybierz P, jeśli stwierdzenie jest prawdziwe, albo F — jeśli jest fałszywe.
1. Podstawienie jednego nukleotydu może prowadzić do przedwczesnego zakończenia translacji.
2. Delecja całego kodonu — trójki nukleotydów — to mutacja milcząca, niewyrażająca się na poziomie białka.
Odpowiedź wg zasad oceniania CKE
- 16.1 — wycinanie intronu (splicing) z pre-mRNA
- 16.2 — 393
- 16.3 — AD (mutacje genowe, NIE skutkują przesunięciem ramki odczytu)
- 16.4 — prawidłowy allel — cysteina, allel Fec XL — tyrozyna
- 16.5 — PF.
Rozwiąż to zadanie z asystentem
Zadanie 17 — Ryby, gady i ptaki — dlaczego tradycyjne gromady nie odbijają filogenezy (2 punkty)
Przedstawiono drzewo filogenetyczne kręgowców, ilustrujące relacje pokrewieństwa między rybami a czworonogami. Klamrą RYBY objęto: chrzęstnoszkieletowe, promieniopłetwe i mięśniopłetwe. Klamrą CZWORONOGI objęto: płazy, ssaki, węże, żółwie, krokodyle i ptaki.
Na podstawie przedstawionego drzewa filogenetycznego oceń prawdziwość poniższych stwierdzeń. Wybierz P, jeśli stwierdzenie jest prawdziwe, albo F — jeśli jest fałszywe.
1. Wśród przedstawionych grup organizmów najbliżej spokrewnione są ptaki i krokodyle.
2. Węże są bliżej spokrewnione z żółwiami niż z krokodylami.
Wykaż, że tradycyjna klasyfikacja kręgowców — wyróżniająca gromady ryb, płazów, gadów, ptaków i ssaków — nie w pełni odzwierciedla ewolucyjne pokrewieństwo tych zwierząt.
Odpowiedź wg zasad oceniania CKE
- 17.1 — PF
- 17.2 — wykazanie musi uwzględniać brak monofiletyzmu ryb LUB gadów (takson parafiletyczny).
Rozwiąż to zadanie z asystentem
Zadanie 18 — Genotyp zygoty — jądro i mitochondrium (1 punkt)
W komórkach zwierząt DNA znajduje się w jądrze komórkowym oraz w mitochondrium. Dziedziczenie mitochondrialnego DNA określa się jako dziedziczenie pozajądrowe i zachodzi ono według innych reguł niż dziedziczenie DNA jądrowego.
Na rysunkach I i II przedstawiono genotypy dwóch gamet — żeńskiej i męskiej, a na rysunku III — zygotę powstałą w wyniku połączenia się tych gamet.
Podaj genotyp zygoty: wpisz odpowiednie oznaczenia alleli osobno dla jądra komórkowego i osobno dla mitochondrium.
Odpowiedź wg zasad oceniania CKE
w jądrze komórkowym Aa, w mitochondrium G.
Rozwiąż to zadanie z asystentem
Zadanie 19 — Glifosat — zagrożenie dla różnorodności i dlaczego nie działa na owady (2 punkty)
Glifosat jest jednym z najczęściej stosowanych herbicydów. Jego działanie polega na zahamowaniu szlaku metabolicznego, który umożliwia roślinom, grzybom i bakteriom syntezę aminokwasów aromatycznych — dla zwierząt aminokwasy aromatyczne są związkami egzogennymi.
W 1996 roku wprowadzono na rynek zmodyfikowaną genetycznie soję zawierającą gen kodujący kluczowy enzym tego szlaku, zmieniony tak, aby był niewrażliwy na glifosat. Dzięki temu soja może rosnąć i wydawać plony w obecności herbicydu. Opracowano też odmiany soi niewrażliwe na inne herbicydy, odporne na szkodniki czy o zmienionej zawartości kwasów tłuszczowych.
W 2018 roku soja zajmowała około 50 % całkowitej powierzchni upraw transgenicznych na świecie.
Wykaż, że stosowanie dużych ilości glifosatu może stanowić zagrożenie dla różnorodności biologicznej.
Wyjaśnij, dlaczego glifosat jest nieskuteczny w zwalczaniu szkodników owadzich.
Odpowiedź wg zasad oceniania CKE
- 19.1 — wskazanie szkodliwości glifosatu dla roślin, bakterii lub grzybów
- 19.2 — u zwierząt NIE WYSTĘPUJE szlak syntezy aminokwasów aromatycznych hamowany przez glifosat (są dla nich aminokwasami egzogennymi).
Rozwiąż to zadanie z asystentem
Zadanie 20 — Jeżowce, czareczki i wydry — kto naprawdę ogranicza brunatnice (2 punkty)
U wybrzeży Australii zbadano wpływ roślinożernych jeżowców na rozprzestrzenianie się brunatnic. Aby odróżnić efekty wywołane przez jeżowce od efektu wywołanego przez ślimaka żywiącego się wodorostami — czareczkę — przygotowano trzy poletka doświadczalne:
z pierwszego usunięto zarówno jeżowce, jak i czareczki;
z drugiego usunięto tylko jeżowce;
z trzeciego usunięto tylko czareczki.
Wyniki porównano z próbą kontrolną, w której występowały oba gatunki żywiące się brunatnicami.
Na podstawie analizy wykresu rozstrzygnij, które zwierzęta — jeżowce czy czareczki — miały decydujący wpływ na rozprzestrzenianie się brunatnic w badanym ekosystemie morskim. Odpowiedź uzasadnij.
Jeżowce stanowią ważną część pożywienia wydr morskich. Wyjaśnij, jak spadek liczebności wydr wpłynie na liczebność brunatnic w badanym ekosystemie. W odpowiedzi uwzględnij zależności pokarmowe między opisanymi organizmami.
Odpowiedź wg zasad oceniania CKE
- 20.1 — jeżowce + uzasadnienie oparte na PORÓWNANIU prób badawczych z kontrolną
- 20.2 — spadek liczebności wydr → wzrost liczebności jeżowców → spadek liczebności brunatnic.