Filozofia, poziom rozszerzony — czerwiec 2026 (termin dodatkowy)
14 zadań z arkusza CKE (czerwiec 2026 (termin dodatkowy), poziom rozszerzony), 25 pkt: Dyscypliny filozoficzne w tekście Seneki; Dobry człowiek i Bóg u Seneki — prawda czy fałsz; Determinizm i kompatybilizm — czy Seneka jest kompatybilistą; Kto może być prawdziwie szczęśliwy według Seneki…
Zadanie 1 — Dyscypliny filozoficzne w tekście Seneki (2 punkty)
Zagadnienia przedstawione w przytoczonym fragmencie tekstu źródłowego mieszczą się w obrębie kilku dyscyplin filozoficznych. Podaj nazwy dwóch spośród tych dyscyplin. Następnie dla każdej ze wskazanych dyscyplin podaj jedno konkretne zagadnienie, wybrane spośród przedstawionych w tekście, a mieszczące się w zakresie tej dyscypliny.
Na koniec krótko: „Daj znać, jak przeczytasz tekst — zaczynamy?”
Odpowiedź wg zasad oceniania CKE
2 pkt — dwie dyscypliny, każda z pasującym zagadnieniem z tekstu; 1 pkt — dwie dyscypliny bez zagadnień ALBO jedna dyscyplina z zagadnieniem. Przykład CKE: ontologia (metafizyka) — problem determinizmu (czy zdarzenia są igraszką ślepego przypadku, czy następstwem przyczyny); etyka — zagadnienie szczęścia.
Rozwiąż to zadanie z asystentem
Zadanie 2 — Dobry człowiek i Bóg u Seneki — prawda czy fałsz (1 punkt)
Oceń prawdziwość poniższych zdań w odniesieniu do przytoczonego fragmentu tekstu. Wybierz P, jeśli zdanie jest prawdziwe, albo F – jeśli jest fałszywe.
1. Zadaniem dobrego człowieka jest ograniczanie cierpienia w świecie.
2. Bóg, władca wszechświata, nie podlega prawom natury.
Na koniec: „Zaczynamy?”
Odpowiedź wg zasad oceniania CKE
1 pkt za oba zdania
- Odpowiedź: 1 – F, 2 – F (rozwiązanie CKE: FF).
Rozwiąż to zadanie z asystentem
Zadanie 3 — Determinizm i kompatybilizm — czy Seneka jest kompatybilistą (3 punkty)
Sformułuj tezę determinizmu w sporze o przyczynowość oraz wyjaśnij relację między determinizmem a kompatybilizmem. Oceń, czy na podstawie przytoczonego fragmentu tekstu źródłowego można Senekę uznać za zwolennika kompatybilizmu. Uzasadnij swoją odpowiedź.
Na koniec: „Pójdziemy po kolei — zaczynamy?”
Odpowiedź wg zasad oceniania CKE
3 pkt — teza ORAZ relacja ORAZ ocena z uzasadnieniem; 2 pkt — teza ORAZ relacja; 1 pkt — teza ALBO ocena z uzasadnieniem. Teza: każde zdarzenie ma przyczynę (nie: każdy skutek ma przyczynę). Relacja: determinizm — teza przedmiotowa o zdarzeniach w świecie; kompatybilizm — teza (przynajmniej częściowo) metateoretyczna o determinizmie: da się go pogodzić z istnieniem wolnej woli. Ocena: nie można
- Uzasadnienie: według Seneki ludzie nie dysponują wolnością, bo są wplecieni w zdeterminowane „nieprzerwane pasmo wydarzeń” i mogą tylko z radością i odwagą przyjąć to, co przynosi los.
Rozwiąż to zadanie z asystentem
Zadanie 4 — Kto może być prawdziwie szczęśliwy według Seneki (2 punkty)
Oceń, czy według Seneki prawdziwie szczęśliwi mogą być:
Opcja A: ludzie dobrzy, których spotykają nieszczęścia.
Opcja B: ludzie źli, którym sprzyja los.
Uzasadnij swoje odpowiedzi.
Na koniec: „Zaczynamy?”
Odpowiedź wg zasad oceniania CKE
2 pkt — poprawna ocena z uzasadnieniem obu opcji; 1 pkt — jednej. Opcja A: mogą (dzięki cnocie potrafią być radośni w każdym położeniu). Opcja B: nie mogą (nie posiadają cnoty).
Rozwiąż to zadanie z asystentem
Zadanie 5 — Stoicka i epikurejska koncepcja szczęścia — podobieństwo i różnica (2 punkty)
Wskaż jedno podobieństwo i jedną różnicę między stoicką a epikurejską koncepcją szczęścia.
Na koniec: „Zaczynamy?”
Odpowiedź wg zasad oceniania CKE
2 pkt — podobieństwo ORAZ różnica; 1 pkt — jedno z nich. Przykład CKE: podobieństwo — w obu koncepcjach szczęście jest celem życia i wymaga praktykowania cnoty; różnica — według stoików zło odgrywa pozytywną rolę (cierpienie wyrabia cnotę), według epikurejczyków jest czymś negatywnym, ale krótkotrwałym i łatwym do zniesienia. Akceptowane wszystkie odpowiedzi merytorycznie poprawne.
Rozwiąż to zadanie z asystentem
Zadanie 6 — Cnota u Kochanowskiego i stoików (2 punkty)
Spośród zdań w karcie wybierz to, które najlepiej odpowiada myśli wyrażonej w przytoczonych słowach pieśni Jana Kochanowskiego. Następnie oceń, czy stoicy zgodziliby się z treścią wskazanego zdania. Uzasadnij swoją odpowiedź.
Na koniec: „Zaczynamy?”
Odpowiedź wg zasad oceniania CKE
2 pkt — poprawny wybór zdania ORAZ poprawna ocena z uzasadnieniem; 1 pkt — poprawny wybór zdania. Wybrane zdanie: 2. Ocena: tak, stoicy zgodziliby się
- Uzasadnienie: stoicy uważali, że wszystko poza cnotą jest zdeterminowane.
Rozwiąż to zadanie z asystentem
Zadanie 7 — Naturalizm antropologiczny a stoicy (2 punkty)
Wyjaśnij spór naturalizmu antropologicznego z antynaturalizmem. Określ, jakie stanowisko w tym sporze zajmowali stoicy. Uzasadnij swoją odpowiedź.
Na koniec: „Zaczynamy?”
Odpowiedź wg zasad oceniania CKE
- 2 pkt — poprawne wyjaśnienie sporu ORAZ poprawne określenie stanowiska z uzasadnieniem
- 1 pkt — jedno z nich. Spór: o istotę człowieka i jego relację do przyrody
- naturalizm — człowiek jest wyłącznie częścią przyrody
- antynaturalizm — negacja tej tezy. Stoicy: naturaliści, bo według nich istnieje wyłącznie świat przyrody, którego człowiek jest częścią
Rozwiąż to zadanie z asystentem
Zadanie 8 — Zbędna przesłanka we wnioskowaniu o losie człowieka (2 punkty)
Zmodyfikuj wnioskowanie z karty, wskazując przesłankę, która jest niepotrzebna, aby wyprowadzić wniosek w sposób formalnie poprawny. Schemat otrzymanego wnioskowania zapisz w języku klasycznego rachunku zdań lub podaj jego nazwę.
Na koniec: „Zaczynamy?”
Odpowiedź wg zasad oceniania CKE
- 2 pkt — poprawne wskazanie niepotrzebnej przesłanki ORAZ poprawny schemat albo nazwa
- 1 pkt — samo wskazanie przesłanki. Niepotrzebna przesłanka: 3. Schemat: p ∨ q, nie-p, zatem q
- nazwa: modus tollendo ponens
Rozwiąż to zadanie z asystentem
Zadanie 9 — Krzywa wieża w Pizie — które zdanie jest prawdziwe w świetle tekstu (2 punkty)
Podaj, które ze zdań w karcie jest prawdziwe w świetle przytoczonego fragmentu tekstu źródłowego. Uzasadnij swoją odpowiedź.
Na koniec: „Zaczynamy?”
Odpowiedź wg zasad oceniania CKE
2 pkt — poprawne wskazanie zdania ORAZ poprawne uzasadnienie; 1 pkt — samo wskazanie. Odpowiedź: zdanie 3
- Uzasadnienie: zdanie 3 ma postać alternatywy, której drugi człon wynika logicznie z tekstu, a zatem cała alternatywa jest prawdziwa w świetle tekstu.
Rozwiąż to zadanie z asystentem
Zadanie 10 — Mimesis — czy przypadkowy twór przyrody jest dziełem sztuki (1 punkt)
Zgodnie z klasycznym rozumieniem sztuka jest naśladowaniem natury (mimesis). Rozstrzygnij, czy krzywą wieżę w Pizie, gdyby powstała w wyniku przypadkowych procesów przyrody, pozbawionych celu, można byłoby uznać za dzieło sztuki w świetle tej definicji. Uzasadnij swoją odpowiedź.
Na koniec: „Zaczynamy?”
Odpowiedź wg zasad oceniania CKE
1 pkt — poprawne rozstrzygnięcie z uzasadnieniem. Rozstrzygnięcie: nie
- Uzasadnienie: wytwory przypadkowych, pozbawionych celu procesów przyrody są tworem natury, a nie naśladowaniem natury.
Rozwiąż to zadanie z asystentem
Zadanie 11 — Materializm a tekst o ciemnej materii (2 punkty)
Podaj nowożytnego zwolennika materializmu. Na podstawie przytoczonego tekstu źródłowego rozstrzygnij, czy autorce artykułu można przypisać tezę materializmu. Uzasadnij swoją odpowiedź.
Na koniec: „Zaczynamy?”
Odpowiedź wg zasad oceniania CKE
2 pkt — poprawny nowożytny zwolennik materializmu ORAZ poprawne rozstrzygnięcie z uzasadnieniem; 1 pkt — jedno z nich. Zwolennik: T. Hobbes. Rozstrzygnięcie: nie można
- Uzasadnienie: autorka zaznacza, że badany kosmos jest zbudowany z materii, ale nie wypowiada się, czy poza tym materialnym wymiarem cokolwiek istnieje.
Rozwiąż to zadanie z asystentem
Zadanie 12 — Wnioskowanie o ciemnej materii — dedukcyjne czy niededukcyjne (1 punkt)
Rozstrzygnij, czy poniższe wnioskowanie za istnieniem ciemnej materii, przedstawione w tekście, ma charakter dedukcyjny, czy – niededukcyjny. Uzasadnij swoją odpowiedź.
Przesłanka: Masa galaktyk obliczana na podstawie efektów grawitacyjnych jest większa niż masa galaktyk obliczana na podstawie światła gwiazd.
Wniosek: Zatem istnieje ciemna materia.
Na koniec: „Zaczynamy?”
Odpowiedź wg zasad oceniania CKE
1 pkt — poprawne rozstrzygnięcie z uzasadnieniem. Rozstrzygnięcie: wnioskowanie niededukcyjne
- Uzasadnienie: możliwe logicznie są inne wyjaśnienia opisywanych zjawisk astronomicznych.
Rozwiąż to zadanie z asystentem
Zadanie 13 — Ciemna materia a Kantowska rzecz sama w sobie (1 punkt)
Immanuel Kant uważał, że istnieją rzeczy same w sobie. Rozstrzygnij, czy ciemna materia, jeśli istnieje, jest taką rzeczą. Uzasadnij swoją odpowiedź.
Na koniec: „Zaczynamy?”
Odpowiedź wg zasad oceniania CKE
1 pkt — poprawne rozstrzygnięcie z uzasadnieniem. Rozstrzygnięcie: ciemna materia nie jest rzeczą samą w sobie
- Uzasadnienie: rzeczy same w sobie nie pozostają w relacji przyczynowej ze zjawiskami w naszym świecie, a ciemna materia wywiera wpływ przyczynowy na nasz świat; poza tym rzeczy same w sobie są niepoznawalne, a ciemna materia, choć niewidzialna, jest poznawalna.
Rozwiąż to zadanie z asystentem
Zadanie 14 — Badania kosmiczne czy pomoc ubogim — rachunek utylitarysty (2 punkty)
Wyobraź sobie, że wchodzisz w skład rządu światowego, który musi podjąć decyzję o finansowaniu jednej z dwóch inwestycji: rozwoju badań kosmicznych lub pomocy najbardziej ubogim krajom świata. Odwołując się do utylitaryzmu w ujęciu Johna Stuarta Milla, wskaż jedną rację za inwestowaniem w badania kosmiczne kosztem pomocy ubogim i jedną rację przeciwko temu wyborowi.
Na koniec: „Zaczynamy?”
Odpowiedź wg zasad oceniania CKE
2 pkt — poprawna racja za ORAZ racja przeciwko; 1 pkt — jedna z nich. Przykład CKE: za — inwestycje w przemysł kosmiczny w dłuższej perspektywie zwracają się wielokrotnie, a zyski można przeznaczać na społecznie użyteczne projekty, co maksymalizuje szczęście w świecie; przeciw — w krótszej perspektywie inwestycje w badania kosmiczne istotnie ograniczają działania na rzecz ubogich, uniemożliwiając maksymalizację szczęścia.