Język polski, poziom podstawowy — grudzień 2023 (arkusz próbny)

1 pkt za poprawne wyjaśnienie

• słowo pisane może zmieniać (wzmacniać lub osłabiać) siłę wyrazu, którą ma słowo mówione
• słowu pisanemu nie towarzyszą gesty (mimika/intonacja/akcent), które wzmacniają znaczenie słowa mówionego
• słowo pisane (drukowane) nie oddaje emocji tak dobrze jak mowa (posługująca się intonacją/recytacją)

• 2.1 — 1 pkt za poprawne sformułowanie argumentu na podstawie tekstu Diringera
  • Przykłady:
    • pismo umożliwiło zgromadzenie/zapisanie wiedzy dla kolejnych pokoleń
    • dzięki pismu możemy poznać starożytne cywilizacje
    • pismo powoduje, że języki nie giną
• 2.2 — 1 pkt za rozstrzygnięcie i poprawne uzasadnienie na podstawie tekstu Parandowskiego
  • Przykłady: Parandowski uważa podobnie — dzięki pismu można poznać dzieła dawnych twórców, czasem zapomnianych; tak — wynalezienie druku pozwoliło przetrwać książkom/utworom literackim (odkrycie papirusów przywróciło Bakchylidesa i Herondasa).

2 pkt — poprawne uzasadnienie w odniesieniu do OBU

• tekstów, adekwatne do rozstrzygnięcia; 1 pkt — rozstrzygnięcie i poprawne uzasadnienie w odniesieniu do JEDNEGO tekstu. Rozstrzygnięcie NIEUSTALONE — CKE uznaje oba warianty:
• „Tak" — oba przykłady świadczą o tym, że starożytni Chińczycy darzyli pismo wielkim szacunkiem: Diringer pisze, że przypisywali mu boskie pochodzenie, Parandowski — że nadawali mu piękną/wyszukaną formę
• „Nie" — Diringer odwołuje się do Chin, by potwierdzić wagę / ponadczasową doniosłość pisma w kulturze, a Parandowski pokazuje przez to odniesienie kontrast między współczesnością, w której druk jest domeną pospolitości, a przeszłością, w której pismo było przejawem piękna. Uwaga CKE: zdający NIE musi nazywać funkcji (przykład, porządkowanie wywodu) — wystarczy ją określić/opisać.

PP — 1 pkt tylko za obie poprawne oceny

• odpowiedź niepoprawna lub niepełna → 0 pkt.
• 1. „Tytuły obu tekstów mają charakter przenośny" → P (klucz do dziejów ludzkości, alchemia słowa — oba określenia metaforyczne).
• 2. „W obu tekstach zastosowano terminy naukowe" → P (Diringer: głoska, sylaba, hieroglif, znak pisarski; Parandowski: hiperbola, elipsa, inkunabuł, dykcja).

Treść (0–3) wg kryteriów A–D:

• A) stanowisko KAŻDEGO autora — Diringer: słowo pisane utrwala osiągnięcia cywilizacyjne ludzkości dla kolejnych pokoleń i umożliwia przekazywanie myśli bez ograniczeń czasu i przestrzeni. Parandowski: pismo pozwala utrwalić przekazy ustne, jednak słowo pisane zmienia (osłabia lub wzmacnia) siłę wyrazu właściwą słowu mówionemu — utrwaliło mowę, ale nie jest pozbawione wad. B) ZESTAWIENIE stanowisk — z zestawienia MUSI wynikać, że Diringer dostrzega tylko pozytywne, a Parandowski — i pozytywne, i negatywne znaczenie słowa pisanego dla kultury. C) spójność. D) długość 60–90 wyrazów. Uwaga CKE: jeżeli zdający przedstawi stanowisko Parandowskiego jako tylko pozytywne albo tylko negatywne, za treść przyznaje się nie więcej niż 1 pkt. Poprawność (0–1): ≤2 błędy → 1 pkt; ≥3 → 0 pkt. Jeśli Treść = 0, poprawności nie punktuje się. Holistyczna rubryka CKE PRZYBLIŻONA licznikowo (por. arkusze 2024–2026): stanowiska + spójność → 1 pkt; zestawienie jako bramka, a poziom uogólnienia i długość licznikowo → 2 pkt. Tryb cienia, nie egzamin formalny.

2 pkt — rozstrzygnięcie i sformułowanie DWÓCH

• argumentów, każdego w odniesieniu do OBU tekstów; 1 pkt — rozstrzygnięcie i JEDEN taki argument. Rozstrzygnięcie NIEUSTALONE — CKE uznaje oba warianty:
• „Tak samo": obaj twierdzą, że cnota jest źródłem szczęścia (Kochanowski — cnotliwy ma otwartą drogę do nieba, Seneka — dzięki cnocie człowiek staje się wolny); obaj podkreślają, że cnota stawia wymagania (Seneka — doskonalenie się w postawie stoickiej, Kochanowski — służba ojczyźnie).
• „Inaczej": Seneka podkreśla, że cnota wynagradza człowieka w doczesności, a Kochanowski dodaje nagrodę po śmierci; u Seneki cnota daje cechy równe boskim, u Kochanowskiego — życie podobające się Bogu.

1 pkt za trafne podanie DWÓCH różnic w kreacji

• postaci Matki Boskiej; odpowiedź niepoprawna lub niepełna (jedna różnica) → 0 pkt
• Przykłady:
  • (a) usytuowanie względem Jezusa — w wierszu Maryja stoi pod krzyżem, w tekście 1. trzyma martwe ciało na kolanach
  • (b) otoczenie — w tekście 2. skarży się ludziom na nieszczęście, w tekście 1. samotnie opłakuje martwego Chrystusa
  • (c) emocje — w tekście 1. wydaje się pogodzona ze śmiercią Syna, w tekście 2. podkreśla swoje udręczenie, bo nie może ulżyć cierpieniu umierającego na krzyżu

• 8.1 — poprawna odpowiedź: A („Mówienie niewygodnej prawdy silniejszemu jest ryzykowne").
• 8.2 — 1 pkt za wskazanie zwierzęcia ukazanego alegorycznie i uzasadnienie; odpowiedź niepoprawna lub niepełna → 0
  • Przykłady:
    • lisica/lis — kojarzone ze sprytem i przebiegłością
    • w bajce chwali niedźwiedzia, który jest dla niej zagrożeniem
    • niedźwiedź — kojarzony z siłą, a lisica podkreśla, że ma ostre pazury, czyli budzi strach

• 9.1 — 2 pkt — trafna interpretacja obrazu ze znaczka w kontekście problematyki Dziadów cz. III uwzględniająca dwa elementy graficzne; 1 pkt — jeden element
  • Przykłady: świece mogą symbolizować kaźń polskiej młodzieży (odniesienie do widzenia ks. Piotra), krzyż — nawiązanie do idei mesjanizmu albo do idei narodowowyzwoleńczej; płonące świeczki — ofiary represyjnego systemu władzy carskiej.
• 9.2 — 1 pkt za poprawne podanie adresata i celu wypowiedzi Konrada; odpowiedź niepoprawna lub niepełna → 0
  • Przykłady:
    • Konrad zwraca się do Boga i żąda od niego władzy
    • zarzuca mu, że jest obojętny na jego cierpienia i cierpienia Polaków
    • zwraca się do Boga, żeby podkreślić własną wyjątkowość

2 pkt — zapisanie tytułu Potop ORAZ trafne

• uzasadnienie w odniesieniu do Potopu; 1 pkt — tytuł Potop ALBO trafne uzasadnienie w odniesieniu do Potopu. Przykładowe uzasadnienie CKE: we fragmencie ukazującym obronę Jasnej Góry klasztor znajdujący się na wzniesieniu stał się fortyfikacją obronną, którą oblegali Szwedzi; bohaterstwo obrońców sprawiło, że obrona klasztoru stała się symbolem waleczności Polaków, którzy bronili wolności / wartości religijnych / etycznych.

1 pkt za poprawne rozstrzygnięcie i uzasadnienie.

• Uwaga CKE: nie zalicza się odpowiedzi ograniczających się wyłącznie do opisu piękna lub grozy świata.
• Przykłady:
  • tak — wiersz dotyczy melancholijnego nastroju końca wieku XIX („tęsknica", „niewysłowiony żal"), co jest literackim nawiązaniem do dekadentyzmu
  • tak — człowiek jest blisko natury, ale ona nie łagodzi i nie koi jego egzystencjalnej pustki, co zgadza się z pesymistycznymi ideami młodopolskimi
  • tak — przyroda została ukazana impresjonistycznie, co oddaje zmienność nastroju podmiotu lirycznego

FPP. 2 pkt — trzy poprawne odpowiedzi

• 1 pkt — dwie; 0 pkt — jedna albo mniej.
• 1. „Zarówno wiersz, jak i obraz wyrażają podziw dla cywilizacji i natury" → F.
• 2. „W wierszu dominują elipsy" → P.
• 3. „Jednym ze środków wyrazu zastosowanych na obrazie jest kontrast" → P.

1 pkt za poprawne wyjaśnienie sensu sformułowania

• w odniesieniu do fragmentu Dżumy lub do całej lektury
• Przykłady: dżuma jest karą za grzechy, którą zesłał Bóg, zawiedziony postawą mieszkańców Oranu; w kazaniu ojciec Paneloux przekonuje wiernych, że ich grzechy doprowadziły do gniewu Boga, a „ciemności dżumy" to zło, które zapanowało na ziemi i na które ludzie sobie zasłużyli (Rieux natomiast nie odczytywał dżumy jako kary za grzechy, ale uważał, że dżuma jest symbolem zła).

1 pkt za poprawną odpowiedź i trafne uzasadnienie

• w odniesieniu do fragmentu Zdążyć przed Panem Bogiem lub do całego reportażu; odpowiedź niepoprawna lub niepełna → 0
• Przykłady:
  • Marek Edelman nie wierzył w powodzenie powstania — mówił, że chodziło tylko o wybór sposobu umierania, wiedział, że powstańcy nie mają szans
  • wiedział to choćby ze względu na dużą dysproporcję uzbrojenia i małą liczebność powstańców
  • wiedział, że powstanie skończy się tragicznie, a jego sens widział w tym, że udział w walce pozwalał powstańcom umrzeć na swoich warunkach