Zamknięcie działu 3
Słowniczek działu
| Termin | Definicja |
|---|---|
| akwaporyna | białko kanałowe przyspieszające przepływ wody; transport bierny |
| aparat Golgiego | stosy cystern błonowych; modyfikuje i sortuje białka |
| błona komórkowa | dwuwarstwa fosfolipidowa z białkami; selektywnie przepuszczalna |
| centrosom | centrum organizacji mikrotubul; 2 centriole |
| chromatyna | kompleks DNA z histonami; forma między podziałami |
| chromosom | skondensowana chromatyna podczas podziału; 2 chromatydy + centromer |
| cytoszkielet | dynamiczne włókna (mikrotubule, mikrofilamenty, pośrednie); kształt, ruch, podział |
| dyfuzja prosta | bierne przechodzenie małych niepolarnych cząsteczek przez warstwę lipidową |
| dyfuzja ułatwiona | bierne przechodzenie przez kanały lub transportery białkowe |
| egzocytoza | wydalanie substancji przez fuzję pęcherzyka z błoną |
| endocytoza | wciąganie substancji do komórki w pęcherzyku błonowym |
| eukariot | organizm z jądrem; DNA liniowe; organella błonowe |
| filamenty pośrednie | włókna cytoszkieletu ~10 nm; wytrzymałość mechaniczna |
| jąderko | region syntezy rRNA i montażu rybosomów; bez własnej błony |
| kariotyp | pełny zestaw chromosomów; u człowieka 46 = 23 pary |
| klatryna | białko opłaszczające pęcherzyki endocytozy receptor-zależnej |
| lizosom | pęcherzyk z enzymami hydrolitycznymi; trawienie wewnątrzkomórkowe |
| mikrotubule | cylindry z tubuliny ~25 nm; transport, wrzeciono, rzęski |
| mikrofilamenty | włókna aktynowe ~7 nm; kształt, ruch, cytokineza |
| mitochondrium | organellum z podwójną błoną; grzebienie; oddychanie tlenowe; ATP |
| chloroplast | organellum roślinne; tylakoid (fotosynteza jasna), stroma (ciemna) |
| nukleoid | region z kolistym DNA prokariota; bez otoczki |
| osmoza | dyfuzja wody przez błonę półprzepuszczalną z niższego do wyższego stężenia soli |
| plazmid | mała kolista cząsteczka DNA prokariota; geny oporności |
| plazmoliza | odstawanie błony od ściany komórkowej; utrata wody do hipertonicznego roztworu |
| pompa Na⁺/K⁺ | białko błonowe; hydrolizuje ATP; wypompowuje 3 Na⁺, wciąga 2 K⁺ |
| prokariot | organizm bez jądra; DNA koliste; rybosomy 70S |
| powiększenie mikroskopu | $M = M_{\text{obiektyw}} \times M_{\text{okular}}$ |
| roztwór izotoniczny | roztwór o stężeniu równym wnętrzu komórki; brak zmian netto — tyle samo wody wchodzi, ile wychodzi |
| rozdzielczość | minimalna odległość dwóch punktów rozróżnialnych przez optykę |
| rybosom | niebłonowy kompleks rRNA+białek; synteza białek; 80S (euk.), 70S (prok.) |
| siateczka ER | błonowy system kanalików; RER: białka wydzielnicze; SER: lipidy, detoksykacja |
| teoria endosymbiozy | mitochondria i chloroplasty z wchłoniętych bakterii |
| transport aktywny | transport wbrew gradientowi; wymaga ATP |
| turgor | ciśnienie wody na ścianę komórkową; sztywność komórek roślinnych |
| wakuola centralna | duże organellum roślinne; turgor, magazynowanie, degradacja |
| wezykuła | mały pęcherzyk błonowy; transport wewnątrzkomórkowy |
W pigułce
- Mikroskopy: świetlny (do ~1000×, rozdzielczość ~200 nm) vs elektronowy TEM/SEM (do ~0,1 nm). Powiększenie = iloczyn okularu × obiektywu. Powiększenie ≠ rozdzielczość.
- Błona: dwuwarstwa fosfolipidowa + białka integralne/peryferyczne + cholesterol + glikokaliks. Transport bierny (z gradientu, bez ATP): dyfuzja prosta, ułatwiona, osmoza. Transport aktywny (wbrew gradientowi, ATP): pompa Na⁺/K⁺, kotransport, endocytoza, egzocytoza.
- Jądro: otoczka z porami + karioplazma + jąderko (bez błony) + chromatyna/chromosomy. Człowiek: 2n = 46, n = 23.
- Organella: mitochondrium (ATP), chloroplast (fotosynteza), ER szorstkia (białka), ER gładka (lipidy), rybosom (synteza białek — BEZ błony!), aparat Golgiego (sortowanie), lizosom (trawienie).
- Wakuola, cytoszkielet, ściana: wakuola centralna (turgor, magazyn, degradacja); mikrotubule (25 nm, transport/wrzeciono) + mikrofilamenty (7 nm, kształt/ruch) + filamenty pośrednie (10 nm, wytrzymałość); ściana: celuloza (rośliny), chityna (grzyby), peptydoglikan (bakterie).
- Prokariot vs eukariot: prokariot — nukleoid, DNA koliste, 70S, brak błonowych organelli, 0,1–5 µm. Teoria endosymbiozy: mitochondria ← proteobakterie; chloroplasty ← cyjanobakterie (własne DNA koliste + 70S + podwójna błona + binarny podział).
Sprawdzian działowy
1. Obiektyw mikroskopu powiększa 100×, okular 10×. Ile wynosi powiększenie całkowite? Czy zaobserwujesz rybosomy (śr. ~20 nm)?
2. Porównaj dyfuzję prostą, ułatwioną i osmozę: kierunek transportu, rola błony białkowej, co jest transportowane.
3. Narysuj schematycznie pomiar Na⁺/K⁺-ATPazy — ile jonów, w jakim kierunku, skąd energia.
4. Jakie organella są wspólne dla komórek roślinnych i zwierzęcych, a jakie posiada tylko komórka roślinna?
5. Podaj 4 argumenty za teorią endosymbiozy.
6. Komórka roślinna wpadła do stężonego roztworu sacharozy. Opisz, co stanie się z wakuolą i błoną komórkową. Jak nazywa się ten proces? Czy jest odwracalny?
7. Dlaczego antybiotyk działający na rybosomy 70S jest selektywny dla bakterii, ale może potencjalnie wpływać na mitochondria?
8. Jaka jest różnica między heterochromatyną a euchromatyną? Która jest aktywnie transkrybowana?