Zamknięcie działu 24
Słowniczek działu
- Neuron — soma + dendryty (odbiór) + akson (nadawanie).
- Mielina — lipidowa otoczka aksonu; przewodzenie skokowe, szybkie.
- Potencjał czynnościowy — impuls „wszystko albo nic"; depolaryzacja → repolaryzacja.
- Synapsa / neuroprzekaźnik — złącze neuronów; przekaz chemiczny (ACh, dopamina, serotonina…).
- Pręciki / czopki — fotoreceptory: nocne czarno-białe / dzienne barwne.
- Komórka rzęsata — mechanoreceptor słuchu i równowagi (ślimak, przedsionek).
- Konsolidacja pamięci — utrwalanie śladów pamięciowych podczas snu.
- Melatonina — hormon nocy; hamowana światłem ekranów.
- Depresja — choroba (≥2 tyg. obniżonego nastroju/anhedonii); leczalna. Pomoc: 116 111.
W pigułce
- Informacja biegnie: bodziec → receptor → neuron czuciowy → ośrodek → neuron ruchowy → efektor; odruchy idą na skróty przez rdzeń.
- Autonomia: współczulny (walcz/uciekaj) ↔ przywspółczulny (traw/odpoczywaj) — równowaga, nie wyłącznik.
- Zmysły to wyspecjalizowane receptory + kora, która interpretuje; oko i ucho znasz z budowy — reszta to chemodetekcja.
- Mózg serwisuje się we śnie: 8–10 h dla nastolatka, ekrany precz przed snem.
- Stres przewlekły (kortyzol) niszczy pamięć i odporność; depresja to choroba, po pomoc się dzwoni, udar poznaje się testem FAST, przy padaczce chroni się głowę i niczego nie wkłada do ust.
Sprawdzian działowy
1. Neuron w spoczynku utrzymuje potencjał około −70 mV. Wyjaśnij, jak powstaje ten stan (jony, pompa) i co dzieje się podczas potencjału czynnościowego.
Sprawdź odpowiedź
Spoczynek: pompa Na⁺/K⁺ (ATP!) wypycha 3 Na⁺ i wciąga 2 K⁺, a kanały wyciekowe pozwalają K⁺ dyfundować na zewnątrz — wnętrze robi się ujemne względem otoczenia (−70 mV). Impuls: bodziec przekracza próg → otwierają się kanały Na⁺ i sód wlewa się do środka (depolaryzacja, wnętrze na plus) → kanały Na⁺ się zamykają, otwierają K⁺ i potas wypływa (repolaryzacja) → pompa odtwarza gradienty. Impuls jest „wszystko albo nic" i biegnie skokowo po węzłach Ranviera.
2. Kierowca po 20 godzinach bez snu ma refleks porównywalny z osobą nietrzeźwą, choć „czuje się w porządku". Wyjaśnij dwa neurobiologiczne mechanizmy tego upośledzenia.
Sprawdź odpowiedź
(1) Dług snu upośledza korę przedczołową i uwagę: nieprzespany mózg miewa lokalne „mikrosny" — sekundowe wyłączenia sieci uwagi, których kierowca nie zauważa (stąd złudne „czuję się OK"), a czas reakcji rośnie jak po alkoholu. (2) Brak serwisu synaptycznego: sen normalizuje pobudliwość synaps i oczyszcza mózg z metabolitów; bez tego przekaźnictwo działa na rozstrojonych parametrach — spada precyzja decyzji i hamowanie impulsów. Wniosek praktyczny: zmęczenie za kierownicą to upośledzenie fizjologiczne, nie kwestia silnej woli.