Zamknięcie działu 25
Słowniczek działu
- Testosteron / estrogeny / progesteron — hormony płciowe: jądra / jajniki / ciałko żółte.
- Cykl miesiączkowy — FSH → dojrzewanie pęcherzyka → skok LH → owulacja → ciałko żółte.
- hCG — hormon zarodka; podtrzymuje ciałko żółte (wykrywany testem ciążowym).
- Łożysko — narząd wymiany matka–płód; selektywna bariera.
- STI — zakażenia przenoszone drogą płciową; często bezobjawowe.
- HPV — wirus brodawczaka; typy onkogenne → rak szyjki macicy; jest szczepionka.
- Cytologia — przesiew wykrywający zmiany przedrakowe szyjki macicy.
- Samobadanie piersi / jąder — comiesięczna samokontrola; zmianę ocenia lekarz.
W pigułce
- Cykl to rozmowa przysadki z jajnikiem: FSH i LH sterują, estrogeny i progesteron odpowiadają (sprzężenia!).
- Zapłodnienie w jajowodzie → wędrówka → implantacja; hCG „ratuje" ciałko żółte — stąd czułość testów ciążowych.
- STI nie widać — widać je w testach; leczy się oboje partnerów; prezerwatywa jako jedyna chroni też przed zakażeniami.
- HPV + zaniechanie badań = rak szyjki; szczepienie i cytologia czynią go niemal całkowicie unikalnym.
- Rak jądra to nowotwór młodych — samobadanie co miesiąc; „nie boli" nie znaczy „niegroźne".
Sprawdzian działowy
1. Test ciążowy wykrywa hCG. Wyjaśnij, skąd bierze się ten hormon, jaką pełni funkcję i dlaczego jego brak kilka dni po zapłodnieniu jeszcze niczego nie przesądza.
Sprawdź odpowiedź
hCG produkuje zarodek (trofoblast) dopiero po implantacji w endometrium — hormon każe ciałku żółtemu dalej wydzielać progesteron, bez którego błona śluzowa złuszczyłaby się wraz z zarodkiem. Między zapłodnieniem a implantacją mija około tygodnia: w tym oknie hCG jeszcze nie powstaje, więc test wypada ujemnie mimo istniejącej ciąży. Stąd zalecenie testowania dopiero od dnia spodziewanej miesiączki.
2. Zaprojektuj „pakiet profilaktyczny" nastolatków dla układu rozrodczego: trzy działania dla dziewcząt, trzy dla chłopców, z uzasadnieniem każdego.
Sprawdź odpowiedź
Dziewczęta: (1) szczepienie przeciw HPV — odcina główną przyczynę raka szyjki; (2) od rozpoczęcia współżycia regularna cytologia — łapie zmiany przedrakowe; (3) samobadanie piersi co miesiąc — nawyk na całe życie. Chłopcy: (1) szczepienie przeciw HPV — chroni ich i partnerki; (2) samobadanie jąder co miesiąc — rak jądra to właśnie ich grupa wiekowa; (3) prezerwatywa i testy w razie ryzyka — STI są bezobjawowe. Wspólny mianownik: wszystkie sześć działań jest tanich, krótkich i uderza w choroby na etapie, gdy są w pełni wyleczalne.