Zamknięcie działu 3
📌 Najważniejsze w pigułce (cały dział)
- Atom: protony, neutrony, elektrony; $Z$, $A$, $N=A-Z$; zapis ${}^{A}_{Z}\mathrm{X}$.
- W obojętnym atomie liczba elektronów = $Z$.
- Izotopy: to samo $Z$, różne $N$; wodór = prot, deuter, tryt.
- Układ okresowy: okres ↔ powłoki; grupa ↔ elektrony walencyjne (1–2, 13–18; wyjątek He = 2); z komórki odczytujesz $Z$, symbol, nazwę, masę atomową.
- W okresie w prawo: charakter metaliczny maleje, bo rośnie liczba elektronów walencyjnych (helowców na tej osi nie ustawiamy).
📐 Słowniczek działu 3
| Termin | Definicja (skrótowo) |
|---|---|
| proton / neutron / elektron | składniki atomu (ładunki: + / 0 / −) |
| liczba atomowa $Z$ | liczba protonów |
| liczba masowa $A$ | protony + neutrony |
| masa atomowa | liczba z przecinkiem w komórce układu — średnia z naturalnej mieszaniny izotopów; to nie $A$ |
| powłoka elektronowa | „warstwa" elektronów wokół jądra |
| izotopy | ten sam $Z$, różne $N$ |
| prot / deuter / tryt | izotopy wodoru ($A=1,2,3$) |
| okres | wiersz układu okresowego |
| grupa | kolumna układu okresowego |
| elektrony walencyjne | elektrony z powłoki zewnętrznej |
🎒 Sprawdzian działowy
1. Dla ${}^{24}_{12}\mathrm{Mg}$ podaj $Z$, $A$, liczbę neutronów i elektronów (obojętny atom).
Sprawdź odpowiedź
$Z=12$, $A=24$, neutrony $12$, elektrony $12$.
2. Czym różnią się ${}^{1}\mathrm{H}$ i ${}^{2}\mathrm{H}$? Czym są podobne?
Sprawdź odpowiedź
Różnica: liczba neutronów (0 vs 1) i $A$. Podobieństwo: $Z=1$ (wodór), 1 elektron w atomie obojętnym — ten sam pierwiastek (izotopy).
3. Pierwiastek z grupy 2 i okresu 3: ile elektronów walencyjnych i ile powłok? Podaj przykład symbolu.
Sprawdź odpowiedź
2 elektrony walencyjne, 3 powłoki → magnez ($\mathrm{Mg}$).
4. Ułóż rosnąco charakter niemetaliczny: Na, P, Cl (okres 3).
Sprawdź odpowiedź
Na (metal) → P (niemetal) → Cl (typowy niemetal). Sens: w prawo rośnie charakter niemetaliczny, bo rośnie liczba elektronów walencyjnych (Na — 1, P — 5, Cl — 7). Argonu na tej osi nie ustawiamy — helowce prawie nie reagują, więc trend „metal → niemetal" opisujemy od grupy 1 do 17.
5. Dlaczego masa atomowa chloru w tablicy to ok. 35,45, skoro izotopy mają $A=35$ i $37$?
Sprawdź odpowiedź
Bo w naturze chlor to mieszanina izotopów; podana masa to średnia ważona, nie liczba masowa jednego jądra.