Zamknięcie działu 12
Słowniczek działu
| Termin | Znaczenie |
|---|---|
| kwas tłuszczowy | długołańcuchowy kwas R−COOH (palmitynowy $C_{15}H_{31}COOH$, stearynowy $C_{17}H_{35}COOH$, oleinowy $C_{17}H_{33}COOH$) |
| mydło | sól sodowa kwasu tłuszczowego, np. stearynian sodu $C_{17}H_{35}COONa$ — z kwasu tłuszczowego i $NaOH$ |
| trigliceryd | tłuszcz: ester glicerolu i trzech kwasów tłuszczowych |
| aminokwas | związek z grupami −NH₂ i −COOH (np. glicyna) |
| wiązanie peptydowe | −CO−NH− między aminokwasami; powstaje w kondensacji z odłączeniem $H_2O$ |
| koagulacja | ścięcie białka (osad, galaretka) |
| wysalanie | koagulacja odwracalna — po $NaCl$; osad znika po dolaniu wody |
| denaturacja | koagulacja nieodwracalna — zniszczenie kształtu białka przez ogrzewanie, etanol, stężone kwasy i zasady, sole metali ciężkich ($CuSO_4$) |
| próba ksantoproteinowa | stężony $HNO_3$ + białko → żółte zabarwienie (tylko pokaz nauczyciela) |
| próba jodowa | roztwór jodu w KI + skrobia → granat; nie wykrywa glukozy ani sacharozy |
| nieelektrolit | substancja, której roztwór nie przewodzi prądu (cukry) |
| cukier prosty / dwucukier / cukier złożony | glukoza, fruktoza / sacharoza / skrobia, celuloza |
W pigułce — Dział 12
Tłuszcze = estry glicerolu i kwasów tłuszczowych; kwas tłuszczowy z zasadą daje mydło, a woda bromowa wykrywa nienasycenie. Białka = łańcuchy aminokwasów; ścięcie po soli da się cofnąć wodą (wysalanie), po ogrzaniu, etanolu, kwasie, zasadzie i $CuSO_4$ — nie (denaturacja); stężony $HNO_3$ barwi białko na żółto. Cukry = C, H, O; nieelektrolity o odczynie obojętnym; jod w KI wykrywa skrobię. To domknięcie chemii węgla i życia — od metanu do kanapki.
Sprawdzian działowy
1. Czym chemicznie różni się kwas oleinowy od stearynowego? Zapisz oba w skrócie.
Odpowiedź
Oleinowy $C_{17}H_{33}COOH$ ma wiązanie C=C (nienasycony) i jest cieczą; stearynowy $C_{17}H_{35}COOH$ jest nasycony i stały.
2. Co to jest tłuszcz w języku chemii SP i jak z kwasu tłuszczowego otrzymasz mydło?
Odpowiedź
Tłuszcz to ester glicerolu i kwasów tłuszczowych (trigliceryd). Mydło: kwas tłuszczowy + $NaOH$ → sól sodowa + woda, np. $C_{17}H_{35}COOH + NaOH \rightarrow C_{17}H_{35}COONa + H_2O$.
3. Napisz równanie kondensacji dwóch cząsteczek glicyny.
Odpowiedź
$2,H_2N{-}CH_2{-}COOH \rightarrow H_2N{-}CH_2{-}CO{-}NH{-}CH_2{-}COOH + H_2O$.
4. Po dodaniu $NaCl$ i po ogrzaniu roztwór białka w obu przypadkach zmętniał. Który proces jest odwracalny i jak to sprawdzisz?
Odpowiedź
Odwracalne jest wysalanie (po $NaCl$): po dolaniu wody osad się rozpuszcza. Po ogrzaniu zaszła denaturacja — osad po dolaniu wody zostaje.
5. Podaj regułę BHP przy próbie ze stężonym $HNO_3$.
Odpowiedź
Tylko pokaz nauczyciela w pracowni, pod wyciągiem, w okularach i rękawicach; nigdy w domu.
6. Jak wykryjesz skrobię w chlebie i dlaczego ten sam test na roztworze glukozy nic nie da?
Odpowiedź
Kropla roztworu jodu w KI — na chlebie granatowe zabarwienie (jest skrobia). Glukoza nie jest skrobią i nie daje granatu — próba jodowa wykrywa tylko skrobię.
7. Dlaczego roztwór sacharozy nie przewodzi prądu, a roztwór soli kuchennej — tak?
Odpowiedź
Sacharoza ma budowę cząsteczkową i w wodzie nie daje jonów (nieelektrolit); sól kuchenna rozpada się na jony $Na^+$ i $Cl^-$, które przewodzą prąd (elektrolit).