Zamknięcie działu 10

Magnetyzm domknął część o elektryczności: ładunek i prąd (8–9) dostały partnera — bieguny, Ziemię-kompas i pchanie, które kręci silnikiem. Fale i światło (działy 11–12) to już inna część książki; tu nie mieszamy do nich transformatora.

📌 Najważniejsze w pigułce (cały dział)

  1. Magnes: para biegunów; N–N odpycha, N–S przyciąga; żelazo TAK, drewno/miedź NIE.
  2. Kompas: igła N → okolice geograficznej północy; ostrożnie z nazwami biegunów Ziemi.
  3. Prąd w prostym przewodzie odchyla igłę (Ørsted).
  4. Elektromagnes = zwoje + rdzeń; dźwig, dzwonek, przekaźnik.
  5. Silnik: oddziaływanie magnetyczne jako podstawa — prąd + magnes → obrót.

📐 Słowniczek definicji działu 10

Termin Definicja (skrótowo)
Bieguny magnesu N i S; jednoimienne odpychają, różnoimienne przyciągają
Kompas igła magnetyczna; N igły → okolice geogr. północy
Ziemia jako magnes w Arktyce magnetyczny S planety przyciąga N igły
Elektromagnes zwoje z prądem + rdzeń; wyłączalny magnes; zwrot prądu zamienia bieguny N/S
Silnik (idea) prąd w ramce w polu magnesu daje obrót

🎒 Sprawdzian działowy

Z1. Narysuj dwa magnesy N–N i N–S. Dopisz, co czujesz w palcach.

Pokaż rozwiązanie

N–N: odpychanie (trudno zestawić). N–S: przyciąganie (trudno rozłączyć).

Z2. Jednym zdaniem: dlaczego nie mówimy „biegun N Ziemi leży na geograficznej północy"?

Pokaż rozwiązanie

Bo N igły jest tam przyciągany, a przyciąga biegun przeciwny — więc tam jest magnetyczny S Ziemi-magnesu.

Z3. Po co rdzeń żelazny w elektromagnesie dźwigu?

Pokaż rozwiązanie

Wzmacnia działanie zwojów z prądem — da się podnieść ciężką stal. Bez rdzenia cewka jest za słaba na belkę.

Z4. Co musi być w silniku oprócz prądu w ramce, żeby wałek ruszył?

Pokaż rozwiązanie

Magnes (pole). Prąd + magnes → siła na boki ramki → obrót. Sam prąd grzeje drut, nie kręci osią.

Z5. Czym elektromagnes różni się od sztabki z lodówki, jeśli chodzi o bieguny? Podaj też sposób, którym sprawdzisz, gdzie jest jego N.

Pokaż rozwiązanie

Sztabka ma bieguny na stałe. Elektromagnes ma je tylko wtedy, gdy płynie prąd, a odwrócenie zwrotu prądu zamienia je miejscami. Sprawdzasz kompasem: koniec cewki, do którego skręca N igły, jest biegunem S (albo magnesem: liczy się odpychanie, bo przyciąganie daje też sam żelazny rdzeń).

🔍 Sprawdź, czy umiesz (cele działu)

  • [ ] Bieguny, materiały, kompas i Ziemia — bez pomieszania nazw.
  • [ ] Ørsted, elektromagnes, trzy zastosowania, idea silnika.
  • [ ] Świadomie: bez Faradaya, Lenza i transformatora.

CZĘŚĆ VI — Fale i światło