Zamknięcie działu 6
Słowniczek
- zdrowie społeczne — wymiar zdrowia dotyczący jakości więzi, pozycji w grupie i wsparcia, na jakie można liczyć; wpływa na zdrowie psychiczne i fizyczne, choć nie ma dla niego osobnego badania.
- kompetencja — połączenie wiedzy, umiejętności i postawy pozwalające wykonać zadanie; co innego niż sama wiedza.
- FASD — spektrum płodowych zaburzeń alkoholowych; zaburzenia rozwojowe u dzieci narażonych przed urodzeniem na alkohol. FAS to jego najpełniej wyrażona postać.
- teratogen — czynnik zaburzający rozwój dziecka w okresie płodowym; alkohol nim jest.
- rodzina wielodzietna — rodzina, w której rodzic (rodzice) lub małżonek rodzica mają lub mieli na utrzymaniu łącznie co najmniej troje dzieci, bez względu na ich wiek.
- przemoc domowa — jednorazowe albo powtarzające się umyślne działanie lub zaniechanie wykorzystujące przewagę fizyczną, psychiczną lub ekonomiczną, naruszające prawa lub dobra osobiste osoby doznającej przemocy.
- procedura „Niebieskie Karty" — tryb interwencji przy podejrzeniu przemocy domowej; nie wymaga zgody osoby doznającej przemocy i może zostać wszczęta na zgłoszenie świadka.
- ageizm — stereotypy, uprzedzenia i dyskryminacja ze względu na wiek; bywa uprzejmy w formie i szkodliwy w skutkach.
- zespół geriatryczny — stan typowy dla starszego wieku, niedający się przypisać jednej chorobie (kruchość, upadki, majaczenie, nietrzymanie moczu, odleżyny).
- piecza zastępcza — czasowa opieka nad dzieckiem, którego rodzice nie mogą jej zapewnić; celem ustawowym jest umożliwienie powrotu dziecka do rodziny.
- przysposobienie (adopcja) — powstanie trwałej więzi rodzicielskiej orzeczeniem sądu, możliwe tylko dla dobra małoletniego.
- separacja — orzeczenie stwierdzające zupełny rozkład pożycia; skutki jak rozwód, ale bez prawa do zawarcia nowego małżeństwa i z możliwością zniesienia.
- część nieprzenoszalna urlopu — okres zarezerwowany wyłącznie dla jednego z rodziców; niewykorzystany przepada.
- tekst jednolity — scalona, aktualna wersja ustawy ogłoszona obwieszczeniem Marszałka Sejmu; to jego się cytuje.
📋 Doświadczenie edukacyjne — „Dwa pokolenia, jedna rozmowa"
Projekt do wykonania w parach albo indywidualnie, rozłożony na dwa–trzy tygodnie. Podstawa programowa przewiduje co najmniej jedno doświadczenie edukacyjne w roku szkolnym; to jest propozycja dla tego działu.
Co zrobić. Przeprowadź rozmowę z osobą w wieku senioralnym — z rodziny, sąsiedztwa albo (po uzgodnieniu z nauczycielem) z dziennego domu pomocy czy klubu seniora. Rozmowa dotyczy jednego wybranego tematu z tego działu, na przykład: jak w młodości tej osoby wyglądało wchodzenie w dorosłość, co się zmieniło w podziale obowiązków w domu, jak wyglądała opieka nad starszym pokoleniem dwie generacje temu, co dziś jest najtrudniejsze w codziennym załatwianiu spraw.
Zasady, które obowiązują bezwzględnie.
- Rozmowa jest dobrowolna po obu stronach i zaczyna się od zgody osoby, z którą rozmawiasz — po wyjaśnieniu, do czego posłuży.
- Nie nagrywasz bez wyraźnej zgody i nie podajesz w pracy nazwisk ani danych, po których da się kogoś zidentyfikować.
- Osoba rozmawiająca może w dowolnym momencie odmówić odpowiedzi na pytanie albo przerwać — bez podawania powodu (jednostka 5.6).
- Jeżeli nie masz z kim przeprowadzić rozmowy albo nie chcesz, wariant zastępczy jest równorzędny: opracuj na podstawie danych GUS („Sytuacja osób starszych w Polsce") krótkie zestawienie o sytuacji seniorów w swoim województwie.
Jak przygotować pytania. Skorzystaj z listy z jednostki 6.5 (zadanie B) — pytania otwarte, niezakładające odpowiedzi. Zaplanuj pięć–siedem pytań i bądź gotów zapytać o coś spoza listy.
Jak pokazać wynik. Do wyboru: notatka na jedną stronę („trzy rzeczy, które mnie zaskoczyły"), oś czasu porównująca dwa pokolenia w jednym wymiarze (np. wiek usamodzielnienia, sposób opieki nad starszymi), plakat albo krótkie wystąpienie w klasie. W każdym wariancie dołącz jedno zdanie o tym, co zmieniło się w Twoim myśleniu — i jedną liczbę z metryką (instytucja i rok), bo to nawyk, który ćwiczymy przez cały kurs.
Sprawdzian działowy
- Czym różni się konflikt od przemocy — podaj kryterium i jedno pytanie sprawdzające?
Odpowiedź
Kryterium jest **przewaga i jej wykorzystanie do kontroli**, a nie natężenie czy głośność. W konflikcie strony są równe, spór dotyczy konkretnej sprawy i kończy się ustaleniem; w przemocy jedna strona używa przewagi fizycznej, psychicznej albo ekonomicznej, żeby drugą kontrolować, a „sprawa" bywa tylko pretekstem. Pytanie sprawdzające: **czy w tej relacji można powiedzieć „nie" bez konsekwencji?** Dodatkowe sygnały: rozlewanie się poza pierwotną sprawę (kontakty, pieniądze, wygląd, czas) i to, że po incydencie zamiast ustalenia przychodzi okres przeprosin, po którym wszystko wraca.- Dlaczego nie ma czegoś takiego jak bezpieczna ilość alkoholu w ciąży i na co powołasz się, mówiąc to komuś?
Odpowiedź
Bo progu, poniżej którego ryzyko nie występuje, **nie ustalono**. Krajowe Centrum Przeciwdziałania Uzależnieniom pisze wprost, że nie ma „bezpiecznej" ilości alkoholu, której spożycie nie naraża dziecka na FASD, i że tylko całkowita abstynencja to ryzyko eliminuje. CDC (treść zmieniona 8 V 2025, przejrzana 10 VIII 2026) dokłada dwa pozostałe człony: nie ma bezpiecznego momentu ciąży i wszystkie rodzaje alkoholu są tak samo szkodliwe. Mechanizm: alkohol jest teratogenem, a układ nerwowy rozwija się przez całą ciążę. Szacowana częstość FASD to 2–5% noworodków w Europie, Australii i USA — to nie jest choroba rzadka.- Kolega z klasy mówi, że w domu dzieje się źle: rodzic krzyczy, niszczy rzeczy, zabiera mu pieniądze z wakacyjnej pracy. Prosi, żebyś nikomu nie mówił. Co robisz i jakie numery znasz?
Odpowiedź
Opisane zachowania mieszczą się w ustawowej definicji przemocy domowej — w tym przemocy ekonomicznej (art. 2 ust. 1 pkt 1 lit. d ustawy z 29 lipca 2005 r., t.j. Dz. U. 2024 poz. 1673). Zostajesz w kontakcie, mówisz, że to nie jest jego wina, i **nie obiecujesz tajemnicy**: przekazujesz sprawę dorosłemu, który ma obowiązek zareagować — wychowawcy, pedagogowi albo psychologowi szkolnemu (art. 12 ust. 1 nakłada na osoby wykonujące takie zawody obowiązek zawiadomienia, a art. 12 ust. 2 mówi, że świadek **powinien** zawiadomić). Nie musisz mieć dowodu — do wszczęcia procedury „Niebieskie Karty" wystarczy podejrzenie, a procedura nie wymaga zgody osoby doznającej przemocy. Numery: **116 111** (do 18 lat, całodobowo, bezpłatnie, anonimowo), **800 12 12 12** (Rzecznik Praw Dziecka, całodobowo, także czat), **800 120 002** („Niebieska Linia", całodobowo i bezpłatnie), **112** przy bezpośrednim zagrożeniu.- Znajdujesz w sieci artykuł: „Urlop ojcowski przysługuje do ukończenia przez dziecko 24 miesięcy". Skąd wiesz, że to nieaktualne, i jak sprawdzisz stan na dziś?
Odpowiedź
Przepis zmieniono **26 kwietnia 2023 r.** — dziś urlop ojcowski przysługuje w wymiarze do 2 tygodni, nie dłużej niż **do ukończenia przez dziecko 12. miesiąca życia** (art. 182³ § 1 Kodeksu pracy). Jak sprawdzić: otwórz ISAP (`isap.sejm.gov.pl`) albo ELI (`api.sejm.gov.pl/eli/acts/DU/CZĘŚĆ IV — ŚWIAT WOKÓŁ