Zamknięcie działu 8

Słowniczek

ślad cyfrowy — wszystko, co zostaje po obecności w sieci: treści publikowane świadomie (ślad aktywny), dane zapisujące się przy okazji (ślad bierny) oraz treści publikowane o kimś przez innych.
sharenting — regularne zamieszczanie w sieci przez rodziców zdjęć, filmów i informacji z życia dziecka.
deepfake — materiał, w którym prawdziwa osoba mówi albo robi coś, czego nigdy nie powiedziała ani nie zrobiła.
automation bias — skłonność do przeoczania błędu dlatego, że popełniła go maszyna; ryzyko nazwane przez WHO przy modelach AI w zdrowiu.
nowatorski wyrób tytoniowy — wyrób tytoniowy inny niż papieros, tytoń do samodzielnego skręcania, tytoń fajkowy i do fajki wodnej, cygaro, cygaretka, tytoń do żucia, do nosa i do stosowania doustnego (art. 2 pkt 11 ustawy tytoniowej).
woreczek nikotynowy — wyrób do stosowania doustnego, niezawierający tytoniu, lecz zawierający nikotynę, porcjowany w woreczki (definicja wprowadzona ustawą z 21 maja 2025 r.).
układ nagrody — zespół struktur mózgu odpowiadający za powtarzanie zachowań potrzebnych do przetrwania; miejsce, w którym powstaje mechanizm uzależnienia.
tolerancja — rosnące zapotrzebowanie na substancję albo zachowanie, żeby uzyskać podobny efekt.
uzależnienie behawioralne — uzależnienie od czynności, opisywane sześcioma kryteriami: zaabsorbowanie, modyfikacja nastroju, tolerancja, symptomy odstawienne, konflikt, nawroty.
współuzależnienie — wzorzec funkcjonowania osoby bliskiej, która podporządkowuje swoje życie chorobie kogoś uzależnionego; jest przedmiotem osobnej pomocy.
zobowiązanie do leczenia odwykowego — orzeczenie sądu rejonowego wobec osoby dorosłej uzależnionej od alkoholu, na czas nie dłuższy niż dwa lata. Ustawa przewiduje środki wykonania (art. 32: doprowadzenie przez policję, zakaz opuszczania zakładu stacjonarnego), ale nie daje podstawy do leczenia i przetrzymywania w placówce wbrew woli pacjenta.
redukcja szkód — programy ograniczające szkody zdrowotne i społeczne u osób aktualnie używających substancji, uzupełniające działania nastawione na abstynencję.
FOMO / JOMO — lęk przed odłączeniem od sieci / radość z bycia poza zasięgiem.

Sprawdzian działowy

Znajomy wrzucił Twoje zdjęcie bez pytania. Jakie masz podstawy prawne i jaka jest kolejność działania?

Odpowiedź

Dwie podstawy. Po pierwsze art. 81 ust. 1 ustawy o prawie autorskim i prawach pokrewnych (t.j. Dz. U. z 2025 r. poz. 24): „Rozpowszechnianie wizerunku wymaga zezwolenia osoby na nim przedstawionej" — wyjątki (osoba powszechnie znana w związku z funkcją publiczną, osoba będąca „jedynie szczegółem całości") tu nie zachodzą, jeśli jesteś tematem kadru. Po drugie art. 17 RODO, czyli prawo do usunięcia danych. Kolejność wg poradnika UODO z 10 marca 2026 r.: (1) napisz do osoby, która opublikowała, wskazując konkretny adres URL; (2) zwróć się do administratora serwisu, powołując się wprost na art. 17 RODO; (3) użyj formularza zgłaszania naruszeń; (4) jeśli treść nadal jest widoczna — zwróć się do wyszukiwarki. Administrator ma odpowiedzieć najpóźniej w ciągu miesiąca; przy odmowie albo milczeniu przysługuje skarga do Prezesa UODO.

Dlaczego widzisz reklamy piwa i zakładów bukmacherskich, a nie widzisz reklam papierosów — i co z tego wynika dla oceny bezpieczeństwa tych produktów?

Odpowiedź

Bo trzy branże mają trzy różne reżimy prawne. Tytoń, e-papierosy, pojemniki zapasowe i — od nowelizacji z 21 maja 2025 r. (Dz. U. z 2025 r. poz. 799) — woreczki nikotynowe objęte są zakazem reklamy i promocji (art. 8 ust. 1 ustawy z 9 listopada 1995 r., t.j. Dz. U. z 2024 r. poz. 1162), obejmującym także internet. Alkohol: art. 13¹ ust. 1 ustawy o wychowaniu w trzeźwości (t.j. Dz. U. z 2023 r. poz. 2151) zakazuje reklamy „z wyjątkiem piwa", i to pod ośmioma warunkami, a w telewizji, radiu, kinie i teatrze dopiero po godzinie 20:00. Hazard: art. 29 ust. 1 ustawy o grach hazardowych (t.j. Dz. U. z 2025 r. poz. 595) zakazuje reklamy, ale dopuszcza reklamę legalnych zakładów wzajemnych na zasadach z art. 29b — a te są ostrzejsze niż przy piwie (zakaz w telewizji, radiu, kinie i teatrze między 6:00 a 22:00), z wyjątkiem transmisji sportowych, i to właśnie dzięki temu wyjątkowi reklamy zakładów widać w przerwie meczu. Wniosek: **widoczność reklamy mówi o stanie prawa, nie o bezpieczeństwie produktu**.

Opisz mechanizm uzależnienia w czterech krokach i wyjaśnij, dlaczego „siła woli" nie jest jego częścią.

Odpowiedź

(1) Pojawia się sygnał — miejsce, pora, towarzystwo, powiadomienie. (2) Następuje zachowanie albo przyjęcie substancji. (3) Układ nagrody — mezolimbiczny układ dopaminowy — wytwarza odczucie nagrody. (4) Mózg zapamiętuje związek sygnał → nagroda, więc przy kolejnym sygnale pojawia się już nie przyjemność, tylko chęć. Z czasem dochodzi tolerancja (potrzeba więcej dla tego samego efektu) i objawy odstawienne. Siła woli nie jest częścią tego opisu, bo mechanizm opiera się na warunkowaniu i motywacji — procesach zachodzących niezależnie od tego, co człowiek o nich sądzi. Tłumaczenie uzależnienia słabym charakterem jest nie tylko nietrafne, ale i szkodliwe: opóźnia zgłoszenie się po pomoc. Uzależnienie jest chorobą, nie wadą charakteru.

Ktoś mówi: „mojego wujka trzeba wysłać na przymusowe leczenie alkoholizmu". Co jest w tym zdaniu nieścisłe?

Odpowiedź

Nieścisłe jest samo „przymusowe leczenie". Wobec osoby dorosłej uzależnionej od alkoholu polskie prawo przewiduje **zobowiązanie do poddania się leczeniu odwykowemu**: wniosek składa gminna komisja rozwiązywania problemów alkoholowych albo prokurator, orzeka sąd rejonowy w postępowaniu nieprocesowym, a poza uzależnieniem musi zachodzić co najmniej jedna przesłanka społeczna (rozkład życia rodzinnego, demoralizacja małoletnich, uchylanie się od obowiązku zaspokajania potrzeb rodziny, systematyczne zakłócanie spokoju lub porządku publicznego). Krajowe Centrum Przeciwdziałania Uzależnieniom stwierdza wprost: „Nie ma jednak możliwości prawnych ani organizacyjnych zatrzymania pacjenta w zakładzie lecznictwa odwykowego wbrew jego woli". Jedyny przypadek, w którym ustawa mówi o **przymusowym** leczeniu, to osoba **niepełnoletnia** uzależniona od narkotyków — kieruje ją sąd rodzinny na okres nie dłuższy niż 2 lata (art. 30 ustawy o przeciwdziałaniu narkomanii). Zasadą pozostaje art. 25 tej ustawy: leczenie jest dobrowolne. Osobną instytucją jest przyjęcie do szpitala psychiatrycznego bez zgody przy bezpośrednim zagrożeniu życia lub zdrowia (art. 23 ustawy o ochronie zdrowia psychicznego).

Gdzie idzie po pomoc osoba, której bliski jest uzależniony — i ile to kosztuje?

Odpowiedź

Do poradni leczenia uzależnień, **bez skierowania**. KCPU wskazuje, że placówki udzielają świadczeń „zarówno dla osób uzależnionych, jak i dla ich bliskich: diagnoza, poradnictwo indywidualne i rodzinne, psychoterapia", a leczenie jest udzielane „bezpłatnie – nie ma konieczności posiadania ubezpieczenia zdrowotnego". Nie trzeba przyprowadzać osoby uzależnionej, żeby samemu dostać pomoc. Wykaz placówek: mapa na kcpu.gov.pl. Dla nastolatka bezpłatne i całodobowe są **116 111** (Fundacja Dajemy Dzieciom Siłę, do 18. roku życia) i **800 12 12 12** (Rzecznik Praw Dziecka); **800 199 990** — Ogólnopolski Telefon Zaufania „Uzależnienia", bezpłatny, codziennie 16:00–21:00. Przy zagrożeniu życia — **112**. Uwaga: numery **801 889 880** (uzależnienia behawioralne) i **801 108 108** (Poradnia Pomocy Palącym) **nie są bezpłatne** — stawka zależy od taryfy operatora.

CZĘŚĆ V — SYSTEM OCHRONY ZDROWIA