Kategorie estetyczne i mówienie nie wprost

Wstęp do działu

Są rzeczy, których literatura nie mówi wprost — i nie dlatego, że nie umie, lecz dlatego, że powiedziane wprost przestałyby działać. Śmierć w „Rozmowie Mistrza Polikarpa" jest chudą kobietą z kosą, bo abstrakcja nie przeraża, a figura — tak. Mickiewicz nie pisze, że Hrabia jest śmieszny; porównuje go do kota na sośnie. Szymborska nie pisze, że życie jest kruche; pisze, że urodziliśmy się „bez wprawy". Alegoria, symbol, ironia, komizm, tragizm, patos, groteska to nazwy sposobów, jakimi utwór znaczy więcej, niż mówi — i wartościuje, nie wygłaszając ocen.

Podstawa programowa stawia to jasno: masz rozpoznać ironię i autoironię, komizm, tragizm, humor, patos, groteskę, „określić ich funkcje w tekście oraz rozumieć wartościujący charakter". Ten ostatni zwrot jest kluczem do działu. Każda z tych kategorii jest jednocześnie sposobem budowania tekstu i sposobem oceniania świata: komizm ośmiesza, patos podnosi, ironia podważa, tragizm nadaje klęsce wielkość, groteska odbiera światu powagę i spójność. Rozpoznając kategorię, rozpoznajesz stanowisko utworu wobec tego, o czym mówi.

Sześć jednostek: dwa sposoby mówienia nie wprost (alegoria i symbol), dwa sposoby podważania (ironia; komizm i jego krewni), dwa sposoby podnoszenia i rozbijania (tragizm i patos; groteska i absurd), a na końcu — wartości, czyli to, o co w tym wszystkim chodzi.

Mapa pojęć działu

                     MÓWIENIE NIE WPROST I WARTOŚCIOWANIE
                                     |
   ┌────────────────┬────────────────┼────────────────┬────────────────┐
 ALEGORIA         IRONIA           KOMIZM           TRAGIZM          GROTESKA
 I SYMBOL         (15.2)           (15.3)           I PATOS          I ABSURD
 (15.1)             |                |              (15.4)           (15.5)
   |            słowna            słowny              |                |
 alegoria       sytuacyjna        sytuacyjny      konflikt          deformacja
 = jedno        tragiczna         postaci          tragiczny        komizm+groza
 znaczenie      romantyczna       humor            hamartia         zawieszona
 symbol         autoironia        satyra           fatum            logika
 = wiele        [R] ironia        karykatura       katharsis        absurd
 znaczeń        jako postawa                       wzniosłość       [R] Czysta
                                                                    Forma
   └────────────────┴────────────────┼────────────────┴────────────────┘
                                     |
                      WARTOŚCI I WARTOŚCIOWANIE (15.6)
                 uniwersalne · narodowe · [R] poznawcze, etyczne,
                 estetyczne · kategoria jako sąd o świecie

Jednostki w tym dziale

• 15.1 Alegoria i symbol
• 15.2 Ironia i autoironia: słowna, sytuacyjna, tragiczna, romantyczna
• 15.3 Komizm, humor, satyra, karykatura
• 15.4 Tragizm i patos: konflikt tragiczny, hamartia, fatum, katharsis, wzniosłość
• 15.5 Groteska i absurd
• 15.6 Wartości i wartościowanie w utworze: uniwersalne i narodowe; wartości poznawcze, etyczne, estetyczne

---