Zamknięcie działu 12

📐 Definicje działu

Fikcja literacka — umowa, że świat utworu jest wytworem wyobraźni; kryterium oceny to spójność, nie zgodność z faktami.
Świat przedstawiony — całość tego, co utwór ukazuje: postaci, zdarzenia, czas, miejsce, reguły.
Fabuła / akcja / wątek / motyw — ogół zdarzeń / zdarzenia wynikające z dążeń bohaterów / ciąg zdarzeń wokół postaci / najmniejsza cząstka świata przedstawionego.
Bohater literacki — konstrukcja istniejąca z tego, co tekst mówi; typy: główny i poboczny, indywidualny i zbiorowy, dynamiczny i statyczny, tragiczny, romantyczny (werterowski, bajroniczny, prometejski), pozytywistyczny, everyman.
Charakterystyka bezpośrednia / pośrednia — sąd wypowiedziany wprost / cechy wynikające z czynów, słów, otoczenia.
Narrator — instancja opowiadająca; pierwszoosobowy (bohater, świadek) lub trzecioosobowy (wszechwiedzący, personalny); nie jest autorem.
Mowa pozornie zależna — głos postaci w formie trzecioosobowej narracji, bez cudzysłowu.
Narracja behawiorystyczna — rejestracja zachowań bez komentarza i wglądu w psychikę.
Podmiot liryczny — fikcyjne „ja" wiersza; liryka bezpośrednia, inwokacyjna, pośrednia, roli (maski); podmiot zbiorowy.
Sytuacja liryczna — okoliczności mówienia: wyznanie, opis, apel, narracja.
Czas fabuły / akcji / narracji — okres zdarzeń / okres zdarzeń bieżących / moment opowiadania.
In medias res, retrospekcja, kompozycja ramowa, klamra — zabiegi porządkujące czas.
Kompozycja zamknięta / otwarta — wątki rozstrzygnięte / pozostawione bez rozstrzygnięcia.
Znak — element znaczący + element znaczony; semantyka (sens) i semiotyka (mechanizm znaczenia).
Warstwy dzieła (Ingarden) — brzmień, znaczeń, przedmiotów przedstawionych, wyglądów; miejsca niedookreślenia i konkretyzacja.

W pigułce

Dzieło literackie jest zbudowane z nazwanych części; interpretacja zaczyna się od ich zobaczenia.
Fikcja nie kłamie — obiecuje sens, nie fakty. Prawdopodobieństwo mierzy się regułami utworu.
Postać, narrator i podmiot liryczny to konstrukcje; żadna z nich nie jest autorem.
Kolejność, w jakiej tekst podaje informacje (o bohaterze, o zdarzeniach), sama jest znaczeniem.
Kompozycja — zamknięta czy otwarta, chronologiczna czy z retrospekcjami — jest wypowiedzią autora.
W utworze znaczą nie tylko słowa: przedmioty, gesty, miejsca, daty, tytuły są znakami do odczytania.

Sprawdzian działowy

Zadanie 1. Wybierz jedną powieść z listy lektur obowiązkowych. Określ: czas akcji i czas fabuły, typ narratora, wątek główny i dwa poboczne, typ kompozycji (zamknięta/otwarta) z uzasadnieniem. Każdą odpowiedź poprzyj jednym konkretem z tekstu.

Zadanie 2. Porównaj sposób kreowania bohatera w „Antygonie" Sofoklesa i w „Panu Tadeuszu" Mickiewicza (Jacek Soplica). Uwzględnij: rodzaj charakterystyki (bezpośrednia/pośrednia), typ bohatera, kolejność podawania informacji o postaci. Napisz tekst o długości co najmniej 200 słów.

Zadanie 3. W trzech wierszach z różnych epok (np. Kochanowski, Mickiewicz, Szymborska lub Herbert) określ podmiot liryczny, typ liryki i sytuację liryczną. Wyjaśnij, jak w każdym z nich wybór podmiotu wpływa na ton utworu.

Zadanie 4. [rozszerzenie] Wybierz dramat z listy lektur („Wesele", „Dziady" cz. III, „Tango") i odczytaj go jako układ znaków: wskaż pięć elementów znaczących poza słowami (przedmioty, gesty, miejsca, zapisy, język postaci), odczytaj je i pokaż, jaki system znaczeń tworzą razem. Minimum 250 słów.