Zamknięcie działu 13

📐 Definicje działu

Rodzaj literacki — liryka (podmiot, przeżycie „teraz"), epika (narrator, zdarzenia opowiedziane), dramat (postaci bez pośrednika, tekst główny i didaskalia); rozstrzyga dominanta, nie wiersz czy proza.
Gatunek literacki — zespół utworów o wspólnych cechach budowy, tematyki i stylu; konwencja, którą autor realizuje lub łamie.
Gatunki liryczne — pieśń, hymn, oda, tren, sonet (włoski / angielski), psalm, fraszka, elegia, erotyk, wiersz wolny.
Gatunki epickie — epos (epopeja), powieść i jej odmiany (realistyczna, historyczna, psychologiczna, polityczna, parabola, antyutopia, groteskowa), nowela (teoria sokoła), opowiadanie, bajka, przypowieść, satyra, pamiętnik, dziennik, reportaż, esej, kronika, mit, legenda.
Gatunki dramatyczne — tragedia antyczna, dramat szekspirowski, komedia, dramat romantyczny, symboliczny, naturalistyczny (tragifarsa), groteskowy (teatr absurdu).
Gatunki synkretyczne — ballada, sielanka, powieść poetycka, plankt, dramat romantyczny, satyra; epopeja jako dominanta „Pana Tadeusza".
Synkretyzm rodzajowy / gatunkowy — łączenie rodzajów / gatunków.
Konwencja gatunkowa i jej przemiany — ta sama nazwa, inne reguły; zamiana wysokich i niskich; świadome rozmontowanie gatunków w XX wieku; Czysta Forma Witkacego.

W pigułce

Rodzaj poznajesz po tym, kto mówi i w jakiej sytuacji; gatunek — po konwencji, którą utwór przywołuje.
Każdy gatunek jest historyczny: tragedia Sofoklesa i Szekspira, powieść Prusa i Gombrowicza to różne umowy pod jedną nazwą.
Złamanie konwencji znaczy tym więcej, im wyraźniej konwencja jest przywołana (Kasprowicz, Herbert, Szymonowic).
Uzasadnienie gatunku na maturze ma trzy ruchy: nazwa → cechy w tekście → skutek dla sensu.
Utwory synkretyczne łączą rodzaje i gatunki celowo; rozstrzyga dominanta.
Literatura XX wieku traktuje gatunki jak materiał do cytowania i parodii; tam, gdzie chodziło o doświadczenia graniczne, dokument i świadectwo wyparły powieść.

Sprawdzian działowy

Zadanie 1. Dla pięciu lektur z różnych rodzajów (np. „Treny", „Lalka", „Antygona", „Romantyczność", „Zdążyć przed Panem Bogiem") określ rodzaj i gatunek. Każde przypisanie uzasadnij dwiema cechami widocznymi w tekście.

Zadanie 2. Sonet Sępa Szarzyńskiego, sonet Morsztyna i sonet Mickiewicza realizują tę samą formę w trzech epokach. Napisz tekst (co najmniej 200 słów), w którym pokażesz, co w każdym z nich robią tercyny i jak epoka wypełnia gatunek.

Zadanie 3. Porównaj konflikt i źródło klęski bohatera w tragedii antycznej („Antygona") i w dramacie szekspirowskim („Makbet"). Odnieś różnicę do reguł obu gatunków.

Zadanie 4. [rozszerzenie] Wybierz jeden utwór XX wieku z listy lektur („Ferdydurke", „Dżuma", „Tango", „Zdążyć przed Panem Bogiem", „Szewcy") i opisz, do jakich konwencji gatunkowych nawiązuje, co z nimi robi (realizuje, modyfikuje, parodiuje, odrzuca) i dlaczego. Minimum 250 słów.