Zamknięcie działu 15

📐 Definicje działu

• Alegoria / symbol / parabola — jedno ustalone znaczenie / wiele otwartych znaczeń / opowieść niosąca sens uniwersalny.
• Ironia — rozbieżność między dosłownym a zamierzonym; słowna, sytuacyjna, tragiczna, romantyczna; autoironia — skierowana na siebie.
• Komizm (słowny, sytuacyjny, postaci), humor (śmiech z sympatią), satyra (śmiech z celem), karykatura (wyolbrzymienie cechy), tragifarsa.
• Tragizm — nieuchronność klęski przy wyborze między równorzędnymi racjami; konflikt tragiczny, hamartia, fatum, katharsis; modele: antyczny, szekspirowski, romantyczny.
• Patos (ton podniosły) i wzniosłość (doświadczenie przekraczające miarę).
• Groteska — komizm z grozą, deformacja, niespójność, zawieszenie logiki, ambiwalencja; absurd — brak sensu; teatr absurdu.
• Wartości uniwersalne / narodowe; wartościujący charakter kategorii estetycznych; konflikt wartości.
• Ironia jako postawa (Schlegel, Słowacki, Gombrowicz); Czysta Forma; groteska fantastyczna; wartości poznawcze / etyczne / estetyczne i ich związek.

W pigułce

• Każda kategoria estetyczna jest sądem o świecie: ośmieszenie, podniesienie, podważenie, uznanie wielkości, diagnoza choroby.
• Alegoria chce być rozpoznana, symbol — interpretowany; nie zamykaj symbolu w kluczu ani nie otwieraj go na wszystko.
• Ironia zakłada czytelnika, który słyszy drugi głos; bez sygnału w tekście jej nie dopisuj.
• Śmiech ocenia: humor godzi, satyra piętnuje, karykatura wyolbrzymia, groteska więźnie w gardle.
• Tragizm to dobro przeciw dobru (antyk), wina (Szekspir), niemoc wobec historii (romantyzm).
• Literatura XX wieku nie ufa patosowi i wartościuje przez odmowę: suchy raport, elipsa, autoironia.
• Utwór wartościuje przez konstrukcję — kogo pokazuje, jak, z jakim końcem — a nie przez kazanie.

Sprawdzian działowy

Zadanie 1. Dla sześciu kategorii z tego działu (alegoria lub symbol, ironia, komizm, tragizm, patos, groteska) wskaż po jednym przykładzie z lektur obowiązkowych, nazwij kategorię precyzyjnie (np. „ironia tragiczna", „komizm postaci") i określ jednym zdaniem, co ona w danym utworze wartościuje.

Zadanie 2. „Antygona" i „Tango" kończą się śmiercią bohatera, który bronił porządku wartości. Porównaj kategorię estetyczną, w jakiej każdy z utworów ujmuje tę śmierć (tragizm / groteska), i wyjaśnij, co ta różnica mówi o epokach, które je stworzyły. Co najmniej 200 słów.

Zadanie 3. Napisz wypracowanie na temat: „Czy literatura może wartościować, nie moralizując?" Odwołaj się do dwóch utworów z listy lektur, w których wartościowanie dokonuje się przez konstrukcję (kontrast postaw, ironię, zakończenie), a nie przez wypowiedziany sąd. Co najmniej 300 słów.

Zadanie 4. [rozszerzenie] Wybierz jeden utwór („Ferdydurke", „Szewcy", „Mistrz i Małgorzata", „Inny świat" lub „Proszę państwa do gazu") i określ związek jego wartości poznawczych, etycznych i estetycznych: czego uczy, co uznaje za dobre lub złe i jak jego forma — w tym kategorie estetyczne, których używa — służy temu lub to podważa. Co najmniej 250 słów.