Rodzaje i gatunki literackie

Wstęp do działu

„Określ gatunek utworu i uzasadnij" — to polecenie wraca na maturze w teście historycznoliterackim i w wypracowaniu, a odpowiedź „to powieść" albo „to wiersz" nie daje punktów. Punkt jest za uzasadnienie: za pokazanie, po czym poznajesz, że tren jest trenem, a nowela nowelą, i co z tego wynika dla sensu utworu. Gatunek to nie etykieta na grzbiecie książki. To umowa między autorem a czytelnikiem: jeśli czytasz sonet, spodziewasz się czternastu wersów i zwrotu myśli w tercynach; jeśli czytasz nowelę, spodziewasz się jednego wątku i puenty. Autor może tę umowę dotrzymać albo celowo złamać — i oba wybory znaczą.

Dział idzie od najogólniejszego podziału do najdrobniejszego. Najpierw trzy rodzaje literackie: liryka, epika, dramat, i to, po czym je rozpoznać (podpowiedź: nie po tym, czy tekst jest wierszem). Potem gatunki każdego rodzaju, zawsze z kanonicznym przykładem z lektur i z cytatem, który pokazuje cechę gatunku w działaniu. Na koniec utwory z pogranicza: ballada, sielanka, powieść poetycka, dramat romantyczny — gatunki, które powstały właśnie z łamania granic, oraz (w zakresie rozszerzonym) to, co literatura XX wieku zrobiła z całym tym porządkiem.

Jedna rzecz do zapamiętania od razu: gatunki są historyczne. Tragedia Sofoklesa i tragedia Szekspira mają wspólną nazwę i różne reguły. Powieść Prusa i powieść Gombrowicza też. Dlatego przy każdym gatunku będziemy pytać nie tylko „jakie ma cechy", ale „kiedy i dlaczego takie".

Mapa pojęć działu

                          RODZAJE LITERACKIE (13.1)
                                    |
          ┌─────────────────────────┼─────────────────────────┐
       LIRYKA (13.2)            EPIKA (13.3)             DRAMAT (13.4)
     podmiot liryczny             narrator           brak pośrednika:
     przeżycie „teraz"       zdarzenia opowiedziane   dialog + didaskalia
          |                         |                         |
   pieśń · hymn · oda        epos · powieść           tragedia antyczna
   tren · sonet · psalm      (odmiany) · nowela       dramat szekspirowski
   fraszka · elegia          opowiadanie · bajka      komedia · dramat
   erotyk · wiersz wolny     przypowieść · satyra     romantyczny · symboliczny
                             pamiętnik · reportaż     naturalistyczny · absurdu
                             esej · kronika
          └─────────────────────────┼─────────────────────────┘
                                    |
                  GATUNKI SYNKRETYCZNE I POGRANICZA (13.5)
              ballada · sielanka · powieść poetycka · dramat
              romantyczny · satyra · epopeja · plankt

Jednostki w tym dziale

• 13.1 Liryka, epika, dramat: wyznaczniki rodzajowe
• 13.2 Gatunki liryczne: pieśń, hymn, oda, tren, sonet, psalm, fraszka, elegia, wiersz wolny
• 13.3 Gatunki epickie: epos, odmiany powieści, nowela, przypowieść, bajka, satyra, pamiętnik, reportaż, esej
• 13.4 Gatunki dramatyczne: tragedia antyczna, dramat szekspirowski, komedia, dramat romantyczny, symboliczny, groteskowy
• 13.5 Gatunki synkretyczne i pogranicza: ballada, sielanka, powieść poetycka, dramat romantyczny; przemiany konwencji gatunkowych

---