Język poetycki: środki wyrazu i wersyfikacja

Wstęp do działu

Środki stylistyczne to najbardziej „szkolna" część teorii literatury — i najczęściej źle używana. Uczeń rozpoznaje w wierszu metaforę, epitet i przerzutnię, wypisuje je w punktach i uważa, że zanalizował tekst. Nie zanalizował. Zinwentaryzował. Egzaminator daje punkty nie za rozpoznanie środka, lecz za odpowiedź na pytanie, po co on tu jest — co robi ze znaczeniem, nastrojem, rytmem, obrazem.

Ten dział uczy obu rzeczy po kolei. Najpierw rozpoznawania: trzy jednostki porządkują środki według tego, na jakim poziomie języka działają — znaczenia (tropy), składni i słownictwa, brzmienia i budowy wiersza. Każdy środek ma definicję, przykład z lektur i — od razu — pytanie o funkcję, bo definicja bez funkcji jest pusta. Czwarta jednostka to warsztat: jak przejść od nazwy do funkcji w zdaniu, które da się napisać na maturze.

Podstawa programowa dla zakresu podstawowego wymaga środków poznanych w szkole podstawowej oraz oksymoronu, peryfrazy, hiperboli, frazeologizmów, antytezy, paralelizmu, wyliczenia i przerzutni; zakres rozszerzony dokłada elipsę, aliterację, kontaminację, synestezję, inwersję i gradację. Wszystkie tu są — rozszerzone oznaczone. Ale lista jest tylko punktem wyjścia. Celem jest umiejętność czytania wiersza tak, jakby każde słowo stało na swoim miejscu z powodu — bo stoi.

Mapa pojęć działu

                        JĘZYK POETYCKI
                              |
      ┌───────────────────────┼───────────────────────┐
  ZNACZENIE (14.1)      SKŁADNIA I SŁOWO (14.2)    BRZMIENIE I WIERSZ (14.3)
  tropy:                składniowe:                 brzmieniowe:
  epitet · metafora     antyteza · paralelizm       onomatopeja · instrumentacja
  porównanie            wyliczenie · anafora        [R] aliteracja
  personifikacja        apostrofa · pytanie ret.    wersyfikacja:
  oksymoron             [R] elipsa · inwersja       rym · rytm · strofa
  peryfraza · hiperbola     gradacja                sylabizm · sylabotonizm
  metonimia             leksykalne:                 tonizm · wiersz wolny
  [R] synestezja        archaizm · neologizm        przerzutnia
                        kolokwializm · frazeologizm
                        [R] kontaminacja
      └───────────────────────┼───────────────────────┘
                              |
                   OD NAZWY DO FUNKCJI (14.4)
              nazwa → cytat → funkcja → wniosek interpretacyjny

Jednostki w tym dziale

• 14.1 Środki znaczeniowe: epitet, metafora, porównanie, personifikacja, oksymoron, peryfraza, hiperbola, metonimia; synestezja
• 14.2 Środki składniowe i leksykalne: antyteza, paralelizm, wyliczenie, anafora, apostrofa, pytanie retoryczne, frazeologizmy, archaizmy, neologizmy; elipsa, inwersja, gradacja, kontaminacja
• 14.3 Brzmienie i wersyfikacja: rym, rytm, sylabizm, sylabotonizm, tonizm, wiersz wolny, strofa, przerzutnia; aliteracja
• 14.4 Od nazwy do funkcji: jak pisać o środkach na maturze

---