Konwencje, prądy i tradycja literacka

Wstęp do działu

Żaden utwór nie powstaje w próżni. Mickiewicz pisząc „Romantyczność" wiedział, że łamie reguły klasycyzmu; Herbert pisząc „Tren Fortynbrasa" wiedział, że czytelnik zna „Hamleta"; Gombrowicz pisząc „Ferdydurke" wiedział, jak wygląda powieść o dojrzewaniu — i wywrócił ją na nice. Literatura rozmawia z literaturą: każdy tekst stoi wobec konwencji, które zastał, wobec prądu, który go ukształtował, i wobec tradycji — motywów, toposów, archetypów — która jest wspólnym językiem pisarzy i czytelników od antyku po dziś.

Ten dział uczy słyszeć tę rozmowę. Najpierw konwencje: realistyczna, fantastyczna, symboliczna (i w zakresie rozszerzonym cała reszta), czyli umowy co do tego, jaki świat utwór przedstawia i według jakich reguł. Potem epoki, prądy, style — narzędzie porządkujące literaturę w czasie, ale używane z rozwagą, bo etykieta epoki tłumaczy mniej, niż się wydaje. Dalej (rozszerzenie) grupy i pokolenia literackie z ich programami. Następnie tradycja: motyw, topos, archetyp — to, co wraca przez wieki i co pozwala przeczytać Herberta przez Homera. Wreszcie nawiązania: aluzja, parafraza, parodia, pastisz, trawestacja — sposoby, jakimi utwór cytuje inne utwory i coś z nimi robi, oraz (rozszerzenie) mitologizacja i demitologizacja, czyli budowanie mitów i ich rozbijanie.

Jedno ostrzeżenie na wstępie. Konwencje, prądy i tradycja są narzędziami interpretacji, nie szufladami. Zdanie „utwór jest realistyczny, bo powstał w pozytywizmie" niczego nie wyjaśnia. Zdanie „utwór przywołuje konwencję realistyczną, by…" — tak.

Mapa pojęć działu

                      LITERATURA WOBEC LITERATURY
                                  |
      ┌───────────────┬───────────┼───────────────┬──────────────────┐
  KONWENCJE        EPOKA, PRĄD   [R] GRUPA       TRADYCJA          NAWIĄZANIA
  (16.1)           STYL (16.2)   I POKOLENIE     (16.4)            (16.5)
     |                |          (16.3)             |                  |
  realistyczna    periodyzacja      |            motyw            kontynuacja
  fantastyczna    prąd ≠ epoka   Skamander       topos            aluzja
  symboliczna     cechy prądów   Awangarda       archetyp         parafraza
  [R] naturalist. w utworze      Kolumbowie      tradycja         parodia
  baśniowa                       Nowa Fala       biblijna         pastisz
  oniryczna                      program         i antyczna       trawestacja
  nadrealist.                                                     [R] intertekst.
  groteskowa
      └───────────────┴───────────┼───────────────┴──────────────────┘
                                  |

Jednostki w tym dziale

• 16.1 Konwencje literackie: realistyczna, fantastyczna, symboliczna; naturalistyczna, baśniowa, oniryczna, nadrealistyczna, groteskowa i ich przenikanie
• 16.2 Epoka, prąd, styl: periodyzacja i cechy prądów w utworach
• 16.4 Motyw, topos, archetyp i tradycja literacka
• 16.5 Nawiązania i gry z tradycją: kontynuacja, aluzja, parafraza, parodia, pastisz, trawestacja

---