Konwencje, prądy i tradycja literacka
Wstęp do działu
Żaden utwór nie powstaje w próżni. Mickiewicz pisząc „Romantyczność" wiedział, że łamie reguły klasycyzmu; Herbert pisząc „Tren Fortynbrasa" wiedział, że czytelnik zna „Hamleta"; Gombrowicz pisząc „Ferdydurke" wiedział, jak wygląda powieść o dojrzewaniu — i wywrócił ją na nice. Literatura rozmawia z literaturą: każdy tekst stoi wobec konwencji, które zastał, wobec prądu, który go ukształtował, i wobec tradycji — motywów, toposów, archetypów — która jest wspólnym językiem pisarzy i czytelników od antyku po dziś.
Ten dział uczy słyszeć tę rozmowę. Najpierw konwencje: realistyczna, fantastyczna, symboliczna (i w zakresie rozszerzonym cała reszta), czyli umowy co do tego, jaki świat utwór przedstawia i według jakich reguł. Potem epoki, prądy, style — narzędzie porządkujące literaturę w czasie, ale używane z rozwagą, bo etykieta epoki tłumaczy mniej, niż się wydaje. Dalej (rozszerzenie) grupy i pokolenia literackie z ich programami. Następnie tradycja: motyw, topos, archetyp — to, co wraca przez wieki i co pozwala przeczytać Herberta przez Homera. Wreszcie nawiązania: aluzja, parafraza, parodia, pastisz, trawestacja — sposoby, jakimi utwór cytuje inne utwory i coś z nimi robi, oraz (rozszerzenie) mitologizacja i demitologizacja, czyli budowanie mitów i ich rozbijanie.
Jedno ostrzeżenie na wstępie. Konwencje, prądy i tradycja są narzędziami interpretacji, nie szufladami. Zdanie „utwór jest realistyczny, bo powstał w pozytywizmie" niczego nie wyjaśnia. Zdanie „utwór przywołuje konwencję realistyczną, by…" — tak.
Mapa pojęć działu
LITERATURA WOBEC LITERATURY
|
┌───────────────┬───────────┼───────────────┬──────────────────┐
KONWENCJE EPOKA, PRĄD [R] GRUPA TRADYCJA NAWIĄZANIA
(16.1) STYL (16.2) I POKOLENIE (16.4) (16.5)
| | (16.3) | |
realistyczna periodyzacja | motyw kontynuacja
fantastyczna prąd ≠ epoka Skamander topos aluzja
symboliczna cechy prądów Awangarda archetyp parafraza
[R] naturalist. w utworze Kolumbowie tradycja parodia
baśniowa Nowa Fala biblijna pastisz
oniryczna program i antyczna trawestacja
nadrealist. [R] intertekst.
groteskowa
└───────────────┴───────────┼───────────────┴──────────────────┘
|
[R] MITOLOGIZACJA I DEMITOLOGIZACJA (16.6)
budowanie mitu (Soplicowo, Schulz) · rozbijanie mitu
(Wesele, Herbert, Różewicz, Borowski, Gombrowicz)
Jednostki w tym dziale
- 16.1 Konwencje literackie: realistyczna, fantastyczna, symboliczna; naturalistyczna, baśniowa, oniryczna, nadrealistyczna, groteskowa i ich przenikanie
- 16.2 Epoka, prąd, styl: periodyzacja i cechy prądów w utworach
- 16.3 Grupa literacka, pokolenie, program [rozszerzenie]
- 16.4 Motyw, topos, archetyp i tradycja literacka
- 16.5 Nawiązania i gry z tradycją: kontynuacja, aluzja, parafraza, parodia, pastisz, trawestacja
- 16.6 Mitologizacja i demitologizacja [rozszerzenie]