Zamknięcie działu 16

📐 Definicje działu

• Konwencja literacka — umowa co do świata utworu: realistyczna, fantastyczna, symboliczna.
• Epoka / prąd / styl — „kiedy" / „jaki program" / „jak brzmi"; periodyzacja według podstawy programowej; prąd rozpoznaje się po cechach w tekście.
• Motyw / topos — powtarzający się element treści / motyw utrwalony jako formuła (vanitas, arkadia, theatrum mundi, homo viator, exegi monumentum, ubi sunt, carpe diem, memento mori).
• Żywotność motywów biblijnych i antycznych — obecność jako języka literatury, także przez odwrócenie.
• Kontynuacja / nawiązanie / aluzja — podjęcie w zgodzie / każde odniesienie / odniesienie niewypowiedziane wprost.
• Parafraza / parodia / pastisz / trawestacja — szacunek / ośmieszenie / popis / obniżenie stylu.
• Konwencje rozszerzenia — naturalistyczna, baśniowa, oniryczna, nadrealistyczna, groteskowa; przenikanie konwencji.
• Grupa / pokolenie / program — Skamander, Awangarda Krakowska, Kolumbowie, Nowa Fala; przeżycie pokoleniowe; manifest.
• Archetyp / tradycja literacka — prawzór z nieświadomości zbiorowej / żywy kontekst i miara wartości.
• Intertekstualność — tekst znaczy przez odniesienia do innych tekstów.
• Mitologizacja / demitologizacja — budowanie mitu / rozbijanie mitu; pytanie, komu mit służył.

W pigułce

• Literatura rozmawia z literaturą: każdy utwór stoi wobec konwencji, prądu i tradycji, które zastał.
• Konwencja to umowa co do świata, gatunek — co do budowy; nie myl ich i nie zadawaj utworowi pytań spoza jego konwencji.
• Prąd rozpoznaje się po cechach w tekście, nie po dacie; etykieta epoki nie jest interpretacją.
• Motyw wraca, topos ma metrykę; pisanie o motywie to porównywanie postaw epok.
• Nawiązania mają stopnie: od hołdu (parafraza) przez grę (aluzja) po szyderstwo (parodia).
• Grupa się umawia, pokoleniu się przydarza; wiersz programowy mówi, za czym, przeciw czemu i jak.
• Każda epoka buduje mity i rozbija mity poprzedniej; pytanie o mit jest pytaniem o władzę nad wyobraźnią.

Sprawdzian działowy

Zadanie 1. Dla trzech lektur z różnych epok określ konwencję (realistyczna / fantastyczna / symboliczna, ewentualnie ich połączenie), prąd literacki rozpoznany po cechach w tekście (nie po dacie) i jeden topos lub motyw antyczny albo biblijny, który utwór podejmuje. Każdą odpowiedź uzasadnij konkretem z tekstu.

Zadanie 2. Napisz wypracowanie na temat „Motyw arkadii w literaturze polskiej — od Kochanowskiego po Żeromskiego". Pokaż, co każda epoka robi z toposem (buduje, opłakuje, demaskuje), i zajmij stanowisko wobec pytania, czy arkadia jest jeszcze możliwa. Co najmniej 300 słów.

Zadanie 3. Porównaj „Odę do młodości" Mickiewicza z wierszem programowym innej epoki (np. „Do krytyków" Tuwima lub „Pokoleniem" Baczyńskiego): co każdy utwór głosi w imieniu pokolenia, przeciw czemu się zwraca, jakimi środkami to robi. Nazwij rodzaj nawiązania, jeśli je dostrzegasz.

Zadanie 4. [rozszerzenie] Wybierz utwór XX wieku, który buduje mit lub rozbija mit („Sklepy cynamonowe", „Wesele", „Apollo i Marsjasz", „Ocalony", „Ferdydurke", „Przedwiośnie"). Określ: jaki mit, jakimi narzędziami, komu ten mit służył, i jakie konwencje oraz nawiązania (aluzje, parodie) utwór przy tym wykorzystuje. Co najmniej 250 słów.