Zamknięcie działu 14
Słowniczek działu
| Termin | Definicja |
|---|---|
| serce | czterojamowa pompa mięśniowa z zastawkami |
| tętnica | naczynie od serca; grube ściany; tętno |
| żyła | naczynie do serca; w kończynach zastawki |
| naczynie włosowate | najcieńsze; wymiana z tkanką |
| obieg mały | prawa komora → płuca → lewy przedsionek |
| obieg duży | lewa komora → ciało → prawy przedsionek |
| osocze | płynna część krwi |
| krwinka czerwona | transport tlenu (hemoglobina) |
| krwinka biała | obrona |
| płytka krwi | początek skrzepu |
| ABO / Rh | układy zgodności przy przetoczeniu |
| tętno | uderzenia tętnicy na minutę |
| ciśnienie tętnicze | górna (skurcz) / dolna (rozkurcz) |
| miażdżyca | złogi zwężające tętnicę |
| nadciśnienie | trwale za wysokie ciśnienie |
| zawał | obumarcie mięśnia po odcięciu krwi |
| węzeł chłonny | sitko chłonki; miejsce pracy odporności |
| odporność wrodzona | szybka, nieswoista, od urodzenia |
| odporność nabyta | swoista, z pamięcią po kontakcie lub szczepionce |
| szczepionka | bezpieczny trening pamięci nabytej |
| alergia | obrona przeciw substancji nieszkodliwej |
| HIV / AIDS | wirus niszczący odporność / późne stadium |
W pigułce
- Serce to dwie pompki: prawa → płuca (obieg mały), lewa → ciało (obieg duży). Tętnica = od serca, żyła = do serca — nie myl z tlenem.
- Krew = osocze + czerwone + białe + płytki. ABO i Rh to zgodność, nie ozdoba. Krwiodawstwo i przeszczepy działają tylko społecznie.
- Tętno i ciśnienie da się zmierzyć; ruch i dieta chronią pompę. Miażdżyca i nadciśnienie lubią ciszę — stąd badania, nie zgadywanie.
- Odporność: wrodzona straż + nabyta pamięć. Szczepienia obowiązkowe to tarcza grupy. HIV: krew, seks, matka–dziecko; nie uścisk; bez stygmatu.
Sprawdzian działowy
1. Narysuj (albo opisz strzałkami) drogę krwi z prawej komory z powrotem do prawej komory. Zaznacz, gdzie krew nabiera tlenu.
2. Tętnica płucna niesie krew ubogą w tlen. Czy to sprzeczność z nazwą „tętnica"? Uzasadnij.
3. Który składnik krwi: (a) wozi tlen, (b) zaczyna skrzep, (c) jest „rzeką" z glukozą? Po co bankowi krwi różne grupy ABO i Rh?
4. Podaj trzy zasady pomiaru ciśnienia mankietem. Czym różni się jedna wysoka liczba po klasówce od nadciśnienia?
5. Zaplanuj bezpieczną obserwację tętna i oddechu po umiarkowanym wysiłku. Co zmierzysz przed, tuż po i po 5 minutach — i czego nie wnioskujesz z jednego wyniku kolegi?
6. Porównaj odporność wrodzoną i nabytą. Dlaczego kalendarz szczepień chroni też niemowlę, które jeszcze nie dostało wszystkich dawek?
7. Wymień trzy drogi zakażenia HIV i trzy sytuacje, które nie zakażają. Jednym zdaniem obal stygmat „nie siadaj koło niego".