Zamknięcie działu 19

Słowniczek działu

• DNA — przepis genetyczny komórki; podwójna helisa.
• Replikacja — kopia DNA; stara nić = szablon nowej.
• Chromosom / chromatydy / centromer — spakowane DNA; dwie kopie; talia.
• Autosomy / chromosomy płci — pary 1–22 / XX albo XY.
• Diploid (2n) / haploid (n) — 46 / 23 u człowieka.
• Mitoza / mejoza — ciało 2n→2n / gamety 2n→n.
• Nowotwór — niekontrolowana mitoza.
• Gen / allel / genotyp / fenotyp — przepis / wersja / zapis / to, co widać.
• Homozygota / heterozygota — dwa takie same / dwa różne allele.
• Dominacja / recesywność — widać w Aa / widać tylko w aa.
• Krzyżówka Punnetta — kratka gamet i potomstwa.
• Mutacja / mutagen — zmiana DNA / czynnik, który jej sprzyja.
• Mukowiscydoza — choroba recesywna (gęsty śluz); nosiciele zdrowi.
• Zespół Downa — zwykle trisomia 21.

W pigułce (cały dział)

• DNA to informacja w helisie; kopia idzie szablonem, nie zgadywaniem.
• 46 chromosomów ciała; mitoza naprawia i rośnie, mejoza robi gamety n.
• Nowotwór = mitoza bez hamulca; dym, UV, HPV, dieta — ryzyko, nie wyrok.
• Jednogenowe dziedziczenie ćwicz na kwiatach i piegach (3 : 1, 1 : 1).
• Płeć XX/XY, ABO/Rh, mutacje; choroby — z mechanizmem i bez winy.

Sprawdzian działowy

1. Opisz własnymi słowami, jak budowa podwójnej helisy umożliwia wierną kopię DNA. Nie używaj słów „kod genetyczny" ani „transkrypcja".

Sprawdź odpowiedź

Dwie nici pasują do siebie jak zamek i klucz. Po rozplotie każda nić wystawia „połówkę" i dobudowuje się do niej nić nowa według tej samej zasady pasowania. Powstają dwie helisy z tym samym przepisem, każda ze starą i nową nicią. Wierność wynika z pasowania, nie z tego, że ktoś „spisuje z pamięci".

2. Porównaj mitozę i mejozę trzema kryteriami: wynik liczbowy (2n/n), liczba komórek-córek w schemacie, po co organizmowi ten podział.

Sprawdź odpowiedź

Mitoza: 2n→2n, dwie córki, wzrost i naprawa ciała. Mejoza: 2n→n, cztery haploidalne (schemat), gamety i stała liczba chromosomów w pokoleniach. Nie recytuj faz — sędzia pyta o skutek.

3. Heterozygoty Aa × Aa (fiolet dominuje). (a) Stosunek fenotypów. (b) Czy białe dziecko znaczy, że rodzice „nie byli fioletowi genetycznie"?

Sprawdź odpowiedź

(a) 3 fiolet : 1 biel. (b) Nie — rodzice są fioletowi fenotypowo i heterozygotami genotypowo. Biel to aa, schowany allel wyszedł na wierzch. Fenotyp rodziców nie kłamie; ukryty był genotyp.

4. Wymień cztery czynniki ryzyka nowotworu z PP i do każdego jedno zdanie profilaktyki. Potem jednym zdaniem: czemu nowotwór nie jest „winą dziecka z mukowiscydozą" ani „winą matki dziecka z zespołem Downa".

Sprawdź odpowiedź

Przykład: dym → nie palić / nie siadać w dymie; UV → cień i krem; HPV → szczepienie i badania; dieta → więcej warzyw, mniej codziennej kiełbasy. (X — tylko uzasadnione zdjęcia; zanieczyszczenia — ograniczać narażenie.) Drugie zdanie: mukowiscydoza to recesywne allele, zespół Downa — zwykle extra chromosom 21; oba to mechanizm biologiczny, nie kara i nie zaniedbanie. Nowotwór z 19.3 to jeszcze inna półka (mitoza ciała), nie „efekt" tych chorób.