Zamknięcie działu 21

Słowniczek działu 21

Termin Definicja
E-numery Europejski system kodowania dopuszczonych dodatków do żywności
Barwnik spożywczy Substancja nadająca lub przywracająca barwę żywności
Antocyjany Naturalne barwniki flawonoidowe; wskaźnik pH
Konserwant Substancja hamująca drobnoustroje lub procesy rozkładu żywności
Przeciwutleniacz Substancja hamująca utlenianie składników żywności lub organizmu
Wartość odżywcza Energia i zawartość składników odżywczych w porcji produktu
Aspiryna Kwas acetylosalicylowy; nieodwracalny inhibitor COX
Farmakofór Minimalny element struktury odpowiedzialny za aktywność biologiczną leku
Pro-lek Nieaktywna substancja aktywowana metabolicznie in vivo
Biodostępność Odsetek dawki leku docierający do krążenia ogólnego
β-laktamaza Enzym bakteryjny dezaktywujący antybiotyki β-laktamowe
Farmakorezystencja Oporność patogenów na leki, nabyta ewolucyjnie
Dezynfekcja Niszczenie zdolnych do namnażania drobnoustrojów
GHS Globalnie Zharmonizowany System Klasyfikacji i Oznakowania Chemikaliów
Tenzydy Środki powierzchniowo czynne tworzące micele
Termoplast Polimer topniejący/twardniejący odwracalnie; przetapialny
Duroplast Polimer gęsto usieciowany kowalencyjnie; nieprzetapialny
Elastomer Polimer o $T_g$ poniżej $T_\text{pokojowej}$; bardzo odkształcalny
$T_g$ Temperatura zeszklenia amorficznego polimeru
Sieciowanie Kowalencyjne wiązania poprzeczne między łańcuchami polimeru
PLA Polilaktyd — polimer biodegradowalny z kwasu mlekowego

W pigułce — Dział 21

  1. Żywność: E-numery = przebadane i dopuszczone; „naturalne" ≠ „bezpieczne" (aflatoksyny, solanina). Barwniki azowe (syntetyczne, stabilne), antocyjany (naturalne, pH-zależne). Konserwanty hamują drobnoustroje — kwas benzoesowy efektywny przy pH < 4,5; NaClO + ocet = Cl₂ (nigdy nie mieszać!). Wartość odżywcza: energia z białka/tłuszczu/węglowodanów + sól i błonnik.

  2. Leki: Aspiryna — kwas acetylosalicylowy, inhibitor COX (nieodwracalny, acetylacja Ser-530), działanie: analgetyczne, antipyretyczne, przeciwzapalne, antyagregacyjne. Paracetamol — ośrodkowy, bez efektu przeciwzapalnego, hepatotoksyczny przy przedawkowaniu. Penicylina — β-laktam + tiazolidyna; blokuje transpeptydazę bakteryjną; dezaktywowana przez β-laktamazę. Witaminy: A (retinol, wizja), C (askorbinian, kolagen, reduktor), D (hormon kalcytriol, synteza skórna), B₁₂ (koryna-Co, tylko z diety zwierzęcej, anemia). Kluczowe pojęcia: farmakofór, pro-lek, biodostępność.

  3. Dom: NaClO — utleniacz; nigdy z kwasami (Cl₂!) ani amoniakiem (chloraminy!). Etanol 70% > 96% — paradoks denaturacji. GHS — czytaj piktogramy. BHP: rękawice i gogle przy żrących; pierwsze 15 minut przemywania wody przy skażeniu skóry/oczu.

  4. Polimery [R]: Poliaddycja (PE, PP, PVC) vs polikondensacja (PET, nylon). Termoplast / duroplast / elastomer. $T_g$ i sieciowanie decydują o właściwościach. PLA biodegradowalny — głównie w kompostowni przemysłowej, nie w lesie. Recykling PVC trudny przez chlor.

Sprawdzian działowy 21

  1. Wyjaśnij na przykładzie, dlaczego brak E-numeru nie jest gwarancją bezpieczeństwa substancji chemicznej w żywności.

  2. Podaj równanie reakcji zachodzącej po zmieszaniu podchloryny sodu (wybielacz) z kwasem solnym. Jakie zagrożenie stwarza produkt?

  3. Opisz mechanizm działania aspiryny na poziomie enzymatycznym. Wyjaśnij, dlaczego małe dawki aspiryny stosuje się profilaktycznie w chorobach sercowo-naczyniowych.

  4. Co to jest farmakooporność i jaki mechanizm molekularny odpowiada za oporność bakterii na penicylinę?

  5. W jaki sposób struktura nylonu 6,6 warunkuje jego wytrzymałość mechaniczną mimo braku kowalencyjnych wiązań poprzecznych?

  6. [R] Porównaj PLA i PHA jako polimery biodegradowalne: źródło, budowa, warunki rozkładu, zastosowania.

  7. [R] Wyjaśnij, co to jest temperatura zeszklenia $T_g$ i podaj dwa przykłady, jak jej wartość wpływa na zastosowania polimeru.