Zamknięcie działu 13

Słowniczek działu

Acoelomat — triploblast bez jamy ciała; przykład: płazińce.
Ambulakralne nogi — hydrauliczne wyrostki szkarłupni; lokomocja i chwytanie.
Autotomia — dobrowolne odrzucenie części ciała w obliczu zagrożenia.
Bisior — pęczek białkowych nici, którymi małż przytwierdza się do twardego podłoża.
Choanocyt — filtrująca komórka kołnierzykowata gąbek.
Coelomat — jama ciała całkowicie wyścielona mezodermą.
Egzoszkielet — zewnętrzny, chitynowy szkielet stawonogów.
Głowonizacja (cefalizacja) — skupianie tkanki nerwowej i zmysłów na przednim końcu ciała.
Hemocyjanina — zawierający miedź barwnik oddechowy hemolimfy mięczaków i stawonogów.
Jama płaszczowa — przestrzeń pod płaszczem mięczaka; mieści narządy oddechowe oraz ujścia układów wydalniczego, rozrodczego i pokarmowego.
Linienie (ecdysis) — zrzucanie kutikuli/egzoszkieletu; wzrost stawonogów i nicieni.
Mantle (płaszcz) — fałd skóry mięczaków wydzielający muszlę.
Metameria — budowa z powtarzalnych segmentów ciała.
Metageneza — przemiana pokoleń polip–meduza u parzydełkowców.
Metamorfoza zupełna — jajo → larwa → poczwarka → imago.
Nematocysta — komórka parząca parzydełkowców.
Neuron — komórka nerwowa; ciało komórki + dendryty + akson.
Osculum — otwór wylotowy gąbki.
Pseudocoelomat — jama ciała częściowo wyścielona mezodermą.
Radula — chitynowa taśma z ząbkami do zeskrobywania pokarmu u mięczaków (brak u małży).
Tkanka — komórki o podobnej budowie i wspólnej funkcji.
Torsja — larwalne skręcenie worka trzewiowego ślimaka o 180°.
Trachee — chitynowe rurki transportujące O₂ bezpośrednio do tkanek owada.
Triploblastia — trzy listki zarodkowe: ektoderma, mezoderma, endoderma.
Blastopor — pierwotny otwór blastuli; → usta (protostomia) lub → odbyt (deuterostomia).
Deuterostomia — blastopor → odbyt; szkarłupnie i strunowce.
Hemolimfa — płyn krążący w otwartym układzie stawonogów.
Protostomia — blastopor → usta; pierścienice, mięczaki, stawonogi, nicienie.

W pigułce

Tkanki zwierzęce: nabłonkowa (pokrywa powierzchnie), łączna (krew to tkanka łączna!), mięśniowa (szkieletowa / gładka / sercowa), nerwowa (neuron = perikarion + dendryty + akson).

Plany budowy — oś złożoności:

gąbki → parzydełkowce → płazińce → nicienie → pierścienice/mięczaki → [stawonogi / szkarłupnie]
(brak tk.)  (diploblasty)  (acoel.)  (pseudoc.)    (coelomat)            (protostomia) (deuterostomia)

Kluczowe grupy: gąbki (choanocyty, spikule), parzydełkowce (nematocysty, metageneza), płazińce (triploblasty, acoelomat, tasiemce), nicienie (pseudocoelomat, linienie), pierścienice (coelomat, metameria, zamknięty układ krążenia).

Stawonogi: egzoszkielet, linienie, trachee; cztery grupy (owady 6 nóg, pajęczaki 8 nóg, skorupiaki, wije); sukces owadów = lot + metamorfoza zupełna + specjalizacja narządów gębowych.

Mięczaki: noga + worek trzewiowy + płaszcz + jama płaszczowa, muszla wydzielana przez płaszcz (wzrost bez linienia), radula; ślimaki (torsja, skrzela lub płuco płaszczowe, jedyni na lądzie), małże (brak głowy i raduli, filtracja, bisior), głowonogi (ramiona i lejek, zamknięty układ krążenia, trzy serca).

Szkarłupnie: wodny układ ambulakralny, wtórna radialna symetria, regeneracja, deuterostomia (blastopor → odbyt, radialne bruzdkowanie, enterocoelia).

Sprawdzian działowy

Pytanie 1. Krew ludzka to tkanka. Do której z czterech podstawowych tkanek należy i dlaczego?

Pytanie 2. Wymień trzy cechy gąbek odróżniające je od wszystkich innych zwierząt. Dlaczego mimo tych cech zaliczamy je do królestwa Animalia?

Pytanie 3. Narysuj i opisz plan budowy „typowego" parzydełkowca w formie polipa. Zaznacz: ektodermę, gastrodermę, mezoglę, jamę gastrową, otwór gębowy, nematocysty.

Pytanie 4. Wyjaśnij na przykładzie tasiemca, jak pasożytniczy tryb życia wpłynął na plan budowy — które struktury zostały zredukowane i dlaczego.

Pytanie 5. Porównaj nicienia (pseudocoelomat) i dżdżownicę (coelomat) pod względem: budowy jamy ciała, obecności układu krążenia, segmentacji.

Pytanie 6. Dżdżownica, ślimak winogronowy i ośmiornica to coelomat. Jak mimo tego tak bardzo różnią się morfologicznie? Co mówi to o relacji „plan budowy — morfologia zewnętrzna"?

Pytanie 7. Kleszcz to pajęczak czy owad? Uzasadnij trzema cechami.

Pytanie 8. Wyjaśnij, w jaki sposób metamorfoza zupełna owadów ogranicza konkurencję wewnątrzgatunkową.

Pytanie 9. Porównaj protostomia i deuterostomia pod trzema kryteriami embryologicznymi. Do której grupy należy człowiek i do której rozgwiazda?

Pytanie 10. „Morfologiczne podobieństwo świadczy o bliskim pokrewieństwie". Podaj dwa przykłady z tego działu, które obalają to twierdzenie.

Pytanie 11. Ślimak zeskrobuje glony ze skały, małż filtruje wodę, ośmiornica poluje. Wskaż, jak u każdego z nich zmodyfikowane zostały te same dwa elementy planu budowy mięczaka: noga i sposób pobierania pokarmu.

Pytanie 12. Wyjaśnij, dlaczego muszla mięczaka może rosnąć razem ze zwierzęciem, a egzoszkielet stawonoga nie — i jaką konsekwencję ma to dla wzrostu obu grup.