Zamknięcie działu 34
Słowniczek działu
| Termin | Skrótowa definicja |
|---|---|
| efekt cieplarniany | pochłanianie i reemisja promieniowania podczerwonego przez gazy cieplarniane → wzrost temp. |
| gazy cieplarniane | CO₂, CH₄, N₂O, H₂O, freony — pochłaniają promieniowanie podczerwone |
| dziura ozonowa | obszar stratosferyczny ze zmniejszonym stężeniem O₃ → wzrost UV-B |
| kwaśne deszcze | opady o pH < 5,6 z SO₂ i NOₓ |
| eutrofizacja | nadmiar biogenów → zakwit → hipoksja → śmierć jeziora |
| mikroplastik | cząstki plastiku < 5 mm; wszechobecne, wchodzą do łańcucha pokarmowego |
| smog fotochemiczny | zanieczyszczenia z reakcji NOₓ + VOC + UV (m.in. ozon troposferyczny) |
| różnorodność biologiczna | zmienność na poziomie genetycznym, gatunkowym i ekosystemowym |
| usługi ekosystemowe | korzyści ekosystemów dla człowieka (zaopatrujące, regulujące, wspierające, kulturowe) |
| HIPPO | 5 zagrożeń bioróżnorodności: Habitat loss, Invasive species, Pollution, Population, Overexploitation |
| gatunek inwazyjny | introdukowany poza naturalny zasięg, szkodliwy dla ekosystemów rodzimych |
| endemit | gatunek o zasięgu naturalnym ograniczonym do jednego obszaru |
| ochrona in situ | w naturalnych siedliskach: parki, rezerwaty, korytarze |
| ochrona ex situ | poza siedliskiem: ogrody botaniczne, banki nasion (Svalbard), zoo |
| korytarz ekologiczny | liniowy pas siedliska łączący izolowane obszary |
| park narodowy | najwyższa forma ochrony in situ |
| rezerwat biosfery | UNESCO MAB; 3 strefy: rdzeniowa, buforowa, przejściowa |
| zrównoważony rozwój | zaspokajanie potrzeb obecnych bez ograniczania przyszłych; 3 filary |
| circular economy | gospodarka o obiegu zamkniętym; materiały krążą w zamkniętych pętlach |
| bioremediacja | degradacja zanieczyszczeń przez mikroorganizmy |
| fitoremediacja | usuwanie/unieruchomienie zanieczyszczeń przez rośliny |
| Konwencja CBD (1992) | ochrona bioróżnorodności + zrównoważone użytkowanie + ABS |
| Protokół z Nagoi (2010) | ABS — podział korzyści z zasobów genetycznych |
| Cele Aichi | 20 celów CBD 2011–2020; nieosiągnięte |
| Ramy Kunming-Montreal | 30×30 — 30% lądów i oceanów pod ochroną do 2030 |
| Porozumienie Paryskie | cel < 2°C, dążenie 1,5°C; NDC co 5 lat |
W pigułce
Dział 20 jednym zdaniem na każdą jednostkę:
- 16.1: Działalność człowieka przez spalanie paliw kopalnych, emisje przemysłowe i zmiany użytkowania terenu niszczy atmosferę (efekt cieplarniany, dziura ozonowa), wodę (eutrofizacja) i krąg życia (mikroplastik) — mechanizmy są odmienne i wymagają odmiennych rozwiązań.
- 16.2: Różnorodność biologiczna mierzona na trzech poziomach (geny, gatunki, ekosystemy) i jej usługi są zagrożone przez pięć sił (HIPPO) — chronimy ją in situ i ex situ, aktywnie zarządzając ekosystemami.
- 16.3: Zrównoważony rozwój balansuje trzy filary, biotechnologia (bioremediacja, fitoremediacja, biogaz) daje narzędzia ochrony, a globalne porozumienia (CBD, Nagoja, Paryż, Kunming-Montreal) próbują koordynować wysiłki ludzkości.
Sprawdzian działowy
Pytanie 1. Wymień trzy gazy cieplarniane inne niż CO₂ i podaj po jednym antropogenicznym źródle każdego.
Pytanie 2. Narysuj schemat i wyjaśnij drogę od: wylewu gnojowicy na pole → wzrostu biogenów w rzece → zakwitu sinic → śmierci ryb.
Pytanie 3. Co różni endemita od reliktu? Podaj przykład każdego.
Pytanie 4. Na czym polega fragmentacja siedlisk i dlaczego jest groźna nawet gdy łączna powierzchnia siedliska się nie zmniejsza?
Pytanie 5. Wyjaśnij, jaki problem rozwiązuje Protokół z Nagoi i kogo chroni.
Pytanie 6. Firma twierdzi, że jest „zrównoważona ekologicznie", bo korzysta tylko z OZE, ale jej pracownicy nie mają praw pracowniczych i surowce kupuje od dostawców niszczących lasy. Oceń tę firmę przez pryzmat trzech filarów zrównoważonego rozwoju.
Pytanie 7. Odróżnij bioremediację od fitoremediacji: kto/co działa, w jaki mechanizm, do jakich zanieczyszczeń lepiej pasuje każda metoda?
Pytanie 8. Ułóż chronologicznie: Ramy Kunming-Montreal, Protokół z Nagoi, Konwencja CBD, Porozumienie Paryskie. Do każdego napisz jednozdaniowy cel.