Zamknięcie działu 5
Słowniczek działu
| Termin | Definicja |
|---|---|
| Fale sejsmiczne | Mechaniczne fale sprężyste rozchodzące się przez wnętrze Ziemi; P — przez stałe i ciekłe; S — tylko przez stałe. |
| Nieciągłość Moho | Granica skorupa/płaszcz; gwałtowny wzrost prędkości fal sejsmicznych. |
| Nieciągłość Gutenberga | Granica płaszcz/jądro zewnętrzne; fale S zanikają. |
| Minerał | Naturalna, jednorodna substancja nieorganiczna o określonym składzie chemicznym i budowie krystalicznej. |
| Skała magmowa | Skała z zastygnięcia magmy; głębinowa (granit — wolne stygnięcie) lub wylewna (bazalt — szybkie). |
| Skała osadowa | Skała z osadów; okruchowa (piaskowiec), chemiczna (sól, gips), organogeniczna (wapień, węgiel, ropa). |
| Skała metamorficzna | Skała przeobrażona przez ciśnienie i temperaturę (marmur, gnejs, kwarcyt). |
| Cykl skał | Nieustanny obieg materii skalnej między trzema grupami przez miliony lat. |
| Płyta litosferyczna | Sztywny fragment litosfery przemieszczający się po plastycznej astenosferze. |
| Subdukcja | Zanurzanie gęstszej płyty (oceanicznej) pod lżejszą i jej wchłanianie przez płaszcz. |
| Granica dywergentna | Płyty rozchodzą się; nowa skorupa oceaniczna; ryfty, grzbiety. |
| Granica konwergentna | Płyty zbliżają się; subdukcja lub kolizja; rowy, góry, wulkany. |
| Granica transformowana | Płyty przesuwają się równolegle; uskoki; trzęsienia ziemi (San Andreas). |
| Wulkan | Otwór w skorupie przez który wydostają się lawa, pyły i gazy. |
| Hipocentrum | Punkt wewnątrz Ziemi, gdzie następuje pęknięcie skał podczas trzęsienia. |
| Epicentrum | Punkt na powierzchni prostopadle nad hipocentrum. |
| Góry fałdowe | Góry powstałe przez ściskanie i fałdowanie skał przy kolizji płyt (Himalaje, Alpy, Andy). |
| Góry zrębowe | Góry powstałe przez pionowe przemieszczenia wzdłuż uskoków (Sudety). |
| Wietrzenie | Mechaniczny rozpad i chemiczny rozkład skał bez ich transportu. |
| Kruszenie mrozowe | Pękanie skał przez wielokrotne zamarzanie i roztapianie wody w szczelinach. |
| Karbonizacja | Rozpuszczanie wapieni przez kwas węglowy; źródło form krasowych. |
| Meander | Zakole rzeki nizinnej; produkt erozji bocznej. |
| Starorzecze | Odcięte zakole rzeki; jezioro w kształcie podkowy. |
| Delta | Nagromadzenie osadów u ujścia rzeki do spokojnego zbiornika. |
| Cyrk (kar) lodowcowy | Misowate zagłębienie na stoku wyrzeźbione przez lodowiec górski. |
| Dolina U | Dolina wyżłobiona przez lodowiec; szerokie, płaskie dno. |
| Fiord | Dolina glacjalna zalana przez morze po stopieniu lodowca. |
| Morena | Nagromadzenie materiału skalnego osadzonego przez lodowiec. |
| Abrazja | Niszczenie brzegu morskiego przez uderzające fale. |
| Wydma | Forma piaszczysta usypana przez wiatr. |
| Alpidy | Młode (kenozoiczne) góry fałdowe: Himalaje, Alpy, Andy, Kaukaz. |
| Hercynidy | Stare (paleozoiczne) góry fałdowe, zerodowane: Sudety, Appalachy. |
W pigułce — cały dział
- Wnętrze Ziemi badamy falami sejsmicznymi: P (wszędzie) i S (tylko ciała stałe) → cień fal S = ciekłe jądro zewnętrzne. Warstwy: skorupa → płaszcz → jądro zewnętrzne (ciekłe) → wewnętrzne (stałe).
- Trzy grupy skał: magmowe (z magmy; granit — wolno, bazalt — szybko), osadowe (z osadów; warstwowane), metamorficzne (z przemian pod ciśnieniem/temperaturą). Cykl skał = obieg materii.
- Tektonika płyt: płyty dryfują po astenosferze; trzy typy granic: dywergentna (ryfty, nowe dno), konwergentna (subdukcja, góry, wulkany), transformowana (uskoki, trzęsienia). Himalaje = kolizja; Japonia = subdukcja; San Andreas = transformowana.
- Wulkany: lawa płynna → stożek tarczowy (Hawaje); lepka → eksplozywna (Wezuwiusz). Trzęsienia: hipocentrum (źródło) i epicentrum (powierzchnia); płytkie najgroźniejsze. Góry: fałdowe, zrębowe, wulkaniczne.
- Wietrzenie: fizyczne (kruszenie mrozowe, termiczne), chemiczne (karbonizacja wapieni), biologiczne (korzenie, porosty). Zwietrzelina = podstawa gleby.
- Procesy zewnętrzne: rzeka — erozja wgłębna (V-dolina), boczna (meandry), akumulacja (delta). Lodowiec — cyrk, dolina U, fiord, moreny. Wiatr — korazja, deflacja, wydmy. Morze — abrazja (klif), akumulacja (plaża, mierzeja). Kras — karbonizacja → leje, jaskinie, stalaktyty.
- Formy terenu: niziny, wyżyny, góry; alpidy (młode, wysokie) vs hercynidy (stare, zerodowane). Polska: Tatry i Karpaty (alpidy) → wyżyny (hercynidy, platformy) → niziny → pojezierza (glacjalne) → Bałtyk.
Sprawdzian działowy
Pytanie 1. Wyjaśnij, dlaczego brak fal S za zewnętrznym jądrem Ziemi jest dowodem na jego ciekły stan, a nie na brak materii.
Sprawdź odpowiedź
Fale S (poprzeczne) wymagają ośrodka sprężystego, który może się ścinać — tzn. ciała stałego. Przez ciecz fale ścinające się nie rozchodzą (brak modułu ścinania). Gdyby za jądrem zewnętrznym była próżnia, nie dotarłyby tam też fale P. Ale fale P docierają — znaczy, że materia jest, lecz jest cieczą. Sieć sejsmografów potwierdziła „strefę cienia" dla fal S po obu stronach Ziemi, co odpowiada dokładnie geometrii ciekłego zewnętrznego jądra.
Pytanie 2. Tabela skał: granit, bazalt, wapień z skamieniałościami, marmur, piaskowiec, gnejs. Zaklasyfikuj każdą do właściwej grupy i uzasadnij jeden przykład klasyfikacji chemicznej (reakcja z kwasem).
Sprawdź odpowiedź
- Granit → magmowa głębinowa; bazalt → magmowa wylewna.
- Wapień ze skamieniałościami → osadowa organogeniczna; piaskowiec → osadowa okruchowa.
- Marmur → metamorficzna (z wapienia); gnejs → metamorficzna (z granitu). Reakcja z kwasem: wapień i marmur (oba kalcyt) reagują z HCl — bąbelki CO₂. To test na węglany. Granit nie reaguje (kwarc + skaleń — minerały krzemianowe, kwasoodporne).
Pytanie 3. Na mapie zaznaczono cztery miejsca: A — środek Płyty Pacyficznej, B — Grzbiet Środkowoatlantycki, C — Rów Japoński, D — Uskok San Andreas. Przypisz do każdego: (i) typ granicy, (ii) główny proces, (iii) zagrożenie naturalne.
Sprawdź odpowiedź
A — środek płyty (brak granicy); brak procesów tektonicznych; brak typowych zagrożeń (może hot spot jak Hawaje). B — granica dywergentna; powstawanie nowej skorupy oceanicznej; wulkanizm ryftowy (Islandia), słabe trzęsienia. C — granica konwergentna (subdukcja oceaniczna pod oceaniczną/kontynentalną); subdukcja płyty pacyficznej, wulkanizm łukowy; silne trzęsienia, tsunami, erupcje wulkaniczne. D — granica transformowana; poziome przesuwanie płyt wzdłuż uskoku; silne, płytkie trzęsienia ziemi (brak wulkanów).
Pytanie 4. Dolina rzeki górskiej ma przekrój V, dolina lodowcowa — U. Wyjaśnij, jakie procesy tworzą każdy kształt i co dzieje się z materiałem wyerodowanym w każdym przypadku.
Sprawdź odpowiedź
Rzeka górska: erozja wgłębna — woda tnie dno w dół pod wpływem grawitacji; boki są strome, bo rzeka nie poszerza doliny (mała erozja boczna przy dużym spadku). Materiał transportowany w zawiesinie i jako rumowisko do niżej leżących odcinków i do morza → delta lub deltowy stożek napływowy. Lodowiec: egzaracja — lód przesuwa się po dnie i bokach, odrywając i szlifując skałę; działanie na całą szerokość i głębokość → U-kształt. Materiał transportowany na powierzchni i wewnątrz lodowca → moreny (przed czołem, po bokach, na dnie) po stopieniu lodowca.
Pytanie 5. Wyjaśnij, dlaczego obszary krasowe (wapienne) w Polsce mają ubogą sieć rzeczną powierzchniową, ale bogate wody podziemne i jaskinie.
Sprawdź odpowiedź
Wapień ulega karbonizacji — kwas węglowy (woda + CO₂) rozpuszcza CaCO₃ i powiększa szczeliny, pory i korytarze. Woda opadowa zamiast spływać po powierzchni, wsiąka przez leje krasowe i ponory (otwory w dnie) i krąży podziemnymi kanałami. Na powierzchni rzeki znikają w ponorach i pojawiają się jako wywierzyska (źródła krasowe). Jaskinie = sieć podziemnych korytarzy wyżłobionych przez krążącą wodę; stalaktyty i stalagmity = wtórna krystalizacja kalcytu. Efekt: skąpe rzeki na powierzchni, bogate zasoby wód podziemnych i rzeźba krasowa.