Zamknięcie działu 8

Słowniczek działu

  • aglomeracja — monocentryczne skupisko miast wokół jednego centrum.
  • CBD — centralna dzielnica biznesowa; centrum funkcji handlowo-finansowych.
  • dezurbanizacja — odpływ ludności z całego obszaru miejskiego; bezwzględny spadek mieszkańców miast.
  • gentryfikacja — wypieranie uboższych mieszkańców przez wzrost cen po napływie zamożniejszych.
  • hierarchia osadnicza — porządek rangi osiedli wg liczby mieszkańców i zasięgu funkcji.
  • konurbacja — policentryczne skupisko równorzędnych miast bez jednego centrum.
  • megalopolis — rozległy obszar zurbanizowany z kilku połączonych aglomeracji/konurbacji.
  • morfologia osiedla — przestrzenny układ zabudowy, ulic i funkcji.
  • model Burgessa — koncentryczne strefy funkcjonalne z CBD w centrum.
  • model Hoyta — sektory funkcjonalne rozchodzące się od centrum wzdłuż osi komunikacyjnych.
  • owalnica — wieś o owalnym kształcie z centralnym placem (nawsiem).
  • prawo Zipfa — miasto o randze $n$ ma ok. $\tfrac{1}{n}$ populacji największego.
  • przysiółek — mała, izolowana grupka kilku gospodarstw.
  • rewitalizacja — kompleksowe, planowe odnowienie zdegradowanej dzielnicy z zachowaniem społeczności.
  • reurbanizacja — ponowny wzrost atrakcyjności terenów miejskich po dezurbanizacji.
  • segregacja przestrzenna — koncentracja grup społecznych w odrębnych częściach przestrzeni miejskiej.
  • sieć osadnicza — ogół osiedli na danym obszarze wraz z powiązaniami.
  • slumsy — gęste niesformalizowane osadnictwo bez infrastruktury.
  • smart city — miasto zarządzane przez dane sensorowe i IT.
  • suburbanizacja — rozlewanie się miast; odpływ ze śródmieścia na przedmieścia; całość rośnie.
  • ulicówka — wieś o zabudowie liniowej wzdłuż drogi lub rzeki.
  • urban sprawl — niekontrolowane rozlewanie zabudowy miejskiej na tereny podmiejskie.
  • wskaźnik urbanizacji — % ludności miejskiej w całości populacji.
  • wielodrożnica — wieś o nieregularnym, wieloosiowym układzie przestrzennym.
  • [R] edge city — skupisko biur i usług na obrzeżach metropolii z własną bazą zatrudnienia.
  • [R] gated community — zamknięte, strzeżone osiedle dla zamożniejszych grup.
  • [R] GaWC — ranking integracji miast z globalną siecią; alfa++ to Londyn i Nowy Jork.
  • [R] miasto globalne — węzeł w sieci globalnych przepływów kapitału i decyzji.
  • [R] metropolizacja — koncentracja zasobów w metropoliach i marginalizacja peryferii.
  • [R] urban primacy — nieproporcjonalna dominacja pierwszego miasta w systemie osadniczym.

W pigułce

Sieć osadnicza i typy osiedli: Sieć osadnicza kształtują czynniki fizycznogeograficzne i społeczno-ekonomiczne. Typy wsi: ulicówka (liniowa, brak placu), owalnica (zamknięty owal z nawsiem), wielodrożnica (nieregularna, chaotyczna), przysiółek (kilka domostw, izolowany). Morfologia = układ przestrzenny zabudowy i funkcji. Hierarchia osadnicza → prawo Zipfa: $P_n \approx P_1/n$.

Urbanizacja: Cztery etapy: urbanizacja (wzrost miast) → suburbanizacja (rozlewanie się) → dezurbanizacja (odpływ) → reurbanizacja (powrót do centrum). Suburbanizacja ≠ dezurbanizacja! Aglomeracja (mono) vs. konurbacja (poli) vs. megalopolis (pas wielu aglomeracji). Burgess: pierścienie; Hoyt: sektory.

Funkcje i problemy miast: Funkcje podstawowe vs. uzupełniające. Problemy: korki, smog, slumsy, segregacja, gentryfikacja. Rewitalizacja (planowana, z zachowaniem społeczności) ≠ gentryfikacja (rynkowa, wypieranie). Smart city = dane + IT. Urbanizacja w krajach rozwijających się: szybsza, uboższa, z urban primacy.

[R] Metropolizacja: Miasto globalne ≠ megamiasto. GaWC mierzy rangę przez obecność firm usług producenckich; alfa++ = Londyn, Nowy Jork. Metropolizacja koncentruje bogactwo w węzłach, marginalizuje peryferie. Edge city: własne centrum zatrudnienia poza centrum historycznym. Gated community: prywatyzacja przestrzeni, pogłębienie segregacji.

Sprawdzian działowy

Pytania otwarte:

  1. Wyjaśnij różnicę między siecią osadniczą a morfologią osiedla. Podaj po jednym przykładzie każdego pojęcia.

  2. Scharakteryzuj cztery typy morfologiczne wsi. Który z nich jest najtrudniejszy do rozpoznania na mapie i dlaczego?

  3. Opisz cztery etapy urbanizacji. Dla każdego podaj przykład kraju lub regionu świata.

  4. Czym różni się rewitalizacja od gentryfikacji? Dlaczego rewitalizacja może przypadkowo wywołać gentryfikację?

  5. Porównaj urbanizację w Europie Zachodniej i w Afryce Subsaharyjskiej. Wskaż dwie podobieństwa i dwie różnice.

  6. [R] Wyjaśnij, dlaczego miasto może być duże (megamiasto), ale nie globalne. Podaj przykład.

  7. [R] Na czym polega metropolizacja i jakie ma skutki dla obszarów peryferyjnych?

Zadania analityczne:

  1. Kraj X ma wskaźnik urbanizacji 52%. Tempo urbanizacji wynosi +0,5% rocznie. W największym mieście mieszka 38% całej populacji kraju. Oceń system osadniczy tego kraju: jak można opisać etap urbanizacji, czy system jest zrównoważony?
Wskazówki do odpowiedzi

Etap: niskie tempo wzrostu przy ponad połowie urbanizacji → dojrzała faza, być może na przejściu do suburbanizacji. Koncentracja 38% populacji w jednym mieście to wysoki urban primacy — system niezrównoważony; jedno miasto dominuje zbyt mocno nad resztą.

  1. Na podstawie modelu Burgessa i Hoyta przewidź, gdzie w typowym polskim mieście znajdziesz: (a) akademiki i uczelnie, (b) starą fabrykę, (c) nowe biurowce.
Wskazówki do odpowiedzi

(a) Uczelnie w Polsce często leżą blisko centrum lub wzdłuż osi komunikacyjnych (model Hoyta — sektor edukacyjny); (b) Fabryki historycznie budowane przy kolei lub rzece — często strefa 2 Burgessa lub osobny sektor przemysłowy Hoyta; (c) Nowe biurowce: w CBD (Burgess strefa 1) lub — coraz częściej — edge city przy wylotówkach autostradowych.