Zamknięcie działu 2

Słowniczek działu

  • Alfabet — system pisma: jeden znak = jeden fonem; fenickie pochodzenie (XI w. p.n.e.).

  • Buddyzm — nauka Buddy (VI/V w. p.n.e.) o przekraczaniu cierpienia; rozprzestrzeniona w Azji.

  • Cywilizacja — złożona forma organizacji z pismem, miastami, instytucjami, podziałem pracy.

  • Faraon — władca-bóg starożytnego Egiptu; centrum systemu politycznego i religijnego.

  • Hieroglify — pismo egipskie, ideograficzno-fonetyczne, ok. 3200 p.n.e.–394 n.e.

  • Hinduizm — religia i tradycja Indii (Wedy; dharma, karma, samsara); z nią system warn.

  • Imperium — wieloetniczne państwo z jednym centrum kontroli nad rozległym terytorium.

  • Kodeks — usystematyzowany, spisany zbiór przepisów prawnych nadany przez władzę.

  • Konfucjanizm — chińska etyka ładu społecznego (Konfucjusz, V w. p.n.e.); fundament administracji.

  • Mandat niebios — chińska idea warunkowej, odwoływalnej władzy z woli Nieba.

  • Miasto-państwo — samodzielna jednostka polityczna: miasto + jego terytorium.

  • Monoteizm — wiara w jednego, transcendentnego Boga; tradycja izraelska.

  • Mumifikacja — technika konserwacji ciała w starożytnym Egipcie; motywacja religijna.

  • Neolit — młodsza epoka kamienia; rolnictwo, hodowla, osiadły tryb życia.

  • Paleolit — starsza epoka kamienia; łowcy-zbieracze, tryb wędrowny, narzędzia z łupanego kamienia.

  • Politeizm — wiara w wielu bogów odpowiadających za różne sfery rzeczywistości.

  • Prehistoria — dzieje człowieka przed wynalezieniem pisma; poznawane ze źródeł materialnych (archeologia).

  • Pismo klinowe — system pisma mezopotamskiego, rylcem w glinie, ok. 3200 p.n.e.

  • Rewolucja neolityczna — przejście od zdobywania do wytwarzania żywności (ok. 10 000 p.n.e.).

  • Satrapia — prowincja administracyjna Imperium Perskiego.

  • System kastowy (warny) — dziedziczny, religijnie uzasadniony podział społeczeństwa indyjskiego.

  • System trzech epok — periodyzacja pradziejów wg materiału narzędzi: kamień → brąz → żelazo (Thomsen).

  • Teokracja — system rządów, gdzie władca sprawuje władzę jako wcielenie lub wysłannik bóstwa.

  • Zasada talionu — kara równa zniewadze; „oko za oko".

  • [R] Anachronizm — błąd polegający na przypisywaniu ludziom przeszłości pojęć, norm lub wartości ich epoki obcych.

W pigułce

Pradzieje — prehistoria to czas przed pismem (źródła materialne, archeologia). Paleolit: łowcy-zbieracze, ogień, narzędzia, sztuka jaskiniowa (Lascaux, Altamira). Rewolucja neolityczna (ok. 10 000 p.n.e., Żyzny Półksiężyc): rolnictwo + osiadłość → nadwyżki → podział pracy → nierówności → miasta. System trzech epok: kamień → brąz (ok. 3300 p.n.e.) → żelazo (ok. 1200 p.n.e.). [R] Pradzieje ziem polskich: neolit (ok. 5500 p.n.e.), kultura łużycka, gród w Biskupinie (VIII–VII w. p.n.e.).

Mezopotamia — między Tygrysem i Eufratem; wymuszała koordynację zbiorową → miasta, pismo, prawo. Sumerowie (ok. 3500 p.n.e.) → Akadyjczycy (Sargon, ok. 2350 p.n.e.) → Babilon (Hammurabi, ok. 1750 p.n.e.). Pismo klinowe = biurokratyczny wynalazek. Kodeks Hammurabiego = zasada talionu + odpowiedzialność zbiorowa + (ograniczone) prawa kobiet.

Egipt — dar Nilu; regularny wylew = stabilność i planowanie. Faraon = bóg-władca (teokracja). Hieroglify = pismo ideograficzno-fonetyczne, deszyfracja 1822 (Champollion). Politeizm + kult śmierci + mumifikacja. Osiągnięcia: medycyna empiryczna, astronomia, matematyka, architektura.

Inne cywilizacje BW — Fenicjanie: kupcy i żeglarze, wynalazcy alfabetu spółgłoskowego (XI w. p.n.e.). Izraelici: monoteizm jako rewolucja religijna, Tora. Wszystkie te cywilizacje powiązane siecią handlu i wymiany kulturowej — nie izolowane wyspy.

Wielkie imperia (R) — Asyryjczycy: imperium terroru i deportacji. Persowie: imperium tolerancji (satrapie, Cylinder Cyrusa).

Indie i Chiny — Indie: cywilizacja Indusu → hinduizm (dharma, karma, system warn) → buddyzm (Budda; rozszerzony przez Aśokę). Chiny: dynastie Shang → Zhou (mandat niebios) → Qin (zjednoczenie 221 p.n.e.) → Han (papier, Jedwabny Szlak, konfucjanizm). „Zacofanie Wschodu" to anachronizm (zero z Indii; papier/druk/kompas/proch z Chin). [R] trzy szkoły chińskiej myśli: konfucjanizm, taoizm, legalizm.

Sprawdzian działowy

Pytanie 1. Wyjaśnij, dlaczego pismo klinowe powstało, a nie zostało „wynalezione przez geniusza". Jaka potrzeba je wywołała?

Wskazówka oceniania

Odpowiedź powinna zawierać: administracja magazynów jako motor powstania pisma; piktogramy upraszczające się do znaków abstrakcyjnych; rylec w glinie jako praktyczne rozwiązanie. Błąd: twierdzenie, że pismo powstało dla „kultury" lub „literatury" — Epopeja o Gilgameszu to późniejszy, wtórny produkt systemu pisma.

Pytanie 2. Co to jest zasada talionu? Podaj przykład z Kodeksu Hammurabiego i wyjaśnij, dlaczego była postępem wobec zemsty rodowej.

Wskazówka oceniania

Definicja: kara proporcjonalna do zniewady. Przykład z tekstu (art. 197 lub 229). Postęp: ograniczenie zemsty bez granic → proporcjonalność jako forma sprawiedliwości.

Pytanie 3. Faraon był władcą-bogiem. Co to oznaczało w praktyce dla systemu administracyjnego Egiptu?

Wskazówka oceniania

Teokracja = rozkazy faraona mają moc sakralną; jedność władzy politycznej, religijnej i sądowniczej; biurokracja (wezyrat, skrybowie) jako aparat tej władzy; legitymizacja przez religię, nie przez wybory ani podbój.

Pytanie 4. Przeczytaj poniższy fragment i odpowiedz:

„Sumerowie wynaleźli pismo klinowe, a Egipcjanie hieroglify mniej więcej w tym samym czasie — to dowód, że cywilizacje te były od siebie niezależne."

Czy to dobry argument historyczny? Uzasadnij odpowiedź, odwołując się do pojęcia „wzajemne wpływy kulturowe".

Wskazówka oceniania

Argument jest zbyt pochopny. Podobny czas wynalazku pisma nie dowodzi niezależności — obie cywilizacje miały kontakty handlowe (potwierdzają to znaleziska archeologiczne). Mogły niezależnie odkryć pismo (konwergencja), ale mogły też mieć kontakt dyfuzyjny. Dobry historyk nie wyciąga wniosku o izolacji z jednego podobieństwa — szuka całości dowodów.

Pytanie 5 [R]. Dlaczego twierdzenie, że Cylinder Cyrusa jest „pierwszą Kartą Praw Człowieka", jest anachronizmem? Wyjaśnij pojęcie anachronizmu i zastosuj je do tego przypadku.

Wskazówka oceniania

Anachronizm = przypisywanie przeszłości pojęć jej obcych. „Prawa człowieka" to pojęcie XVIII-wieczne (Deklaracja z 1776/1789). Cyrus działał w ramach logiki propagandy dynastycznej i religijnej, a nie praw jednostki. Fakty są realne (tolerancja, powroty); ich interpretacja przez pryzmat XX-wiecznej terminologii — anachronistyczna.