Zamknięcie działu 3

Słowniczek działu

Termin	Definicja
agoge	System wychowania państwowego w Sparcie; od 7. roku życia; cel — dyscyplina, wytrzymałość, lojalność grupowa.
agora	Centralne miejsce publiczne polis; rynek i centrum życia politycznego.
dedukcja	Rozumowanie od ogólnych aksjomatów do szczegółowych wniosków; wzorzec matematyki greckiej.
dialektyka	Metoda dochodzenia do prawdy przez dialog, pytania, odpowiedzi i obalanie błędnych tez.
demos	Lud; ogół pełnoprawnych obywateli polis uprawnionych do udziału w życiu politycznym.
eklezja	Zgromadzenie Ludowe w Atenach; najwyższy organ władzy, dostępny dla pełnoprawnych obywateli-mężczyzn.
eforowie	Pięciu corocznie wybieranych urzędników spartańskich; faktyczna władza wykonawcza i kontrolna.
filozofia	Racjonalne, argumentatywne badanie natury rzeczywistości, wiedzy i wartości; wynalazek grecki.
geruzja	Rada starszych w Sparcie; 28 gerontów + 2 królów; inicjatywa ustawodawcza, mandat dożywotni.
hegemonia	Przewodnictwo jednej polis nad innymi, z zachowaniem ich formalnej autonomii.
heloci	Podbita ludność rolnicza — własność państwa spartańskiego; podstawa gospodarcza i źródło zagrożenia.
hellenizm	Epoka 323–30 p.n.e.; kultura synkretyczna, greka jako lingua franca, przenikanie kultur greckiej i wschodnich.
kosmologia	Badanie budowy i pochodzenia wszechświata; Grecy sformułowali pierwsze niereligijne kosmologie.
Liga Delijsko-Attycka	Przymierze polis pod przywództwem Aten (ok. 478 p.n.e.); przekształciło się w ateńskie imperium.
mit	Opowieść o bogach i herosach; pełniła funkcje religijne, społeczne, wyjaśniające i narracyjne.
obywatel (ateński)	Mężczyzna urodzony z ateńskich rodziców, wolny, posiadający pełne prawa polityczne.
ostracyzm	Instytucja wygnania na 10 lat bez utraty majątku; stosowana przez eklezję wobec zagrożeń dla demokracji.
panteon	Zbiorowy system bogów w religii wielobóstwowej, z hierarchiami i funkcjami.
polis	Greckie miasto-państwo; autonomiczna wspólnota polityczna z własnym prawem i instytucjami.
spartiatés	Pełnoprawny obywatel Sparty; przeszedł agoge, uczestniczy we wspólnych posiłkach (syssitia).
strateg	Wybrany (nie losowany) ateński dowódca wojskowy; jedyny urząd z możliwością reelekcji.
synkretyzm kulturowy	Łączenie elementów różnych kultur w nową całość; zjawisko centralne dla hellenizmu.
triery	Okręty wojenne z trzema rzędami wioseł; podstawa siły morskiej Aten.
wyrocznia (oracle)	Miejsce, gdzie bóstwo udzielało odpowiedzi przez kapłana/kapłankę; najważniejsza — Delfy.

W pigułce

Dział 3 w pięciu zdaniach: Starożytna Grecja to mozaika setek autonomicznych polis — nie jednolite państwo. Ateny wypracowały demokrację bezpośrednią (ekskluzywną — wykluczała kobiety, metojków i niewolników), Sparta — militarny system oparty na zniewoleniu helotów. Wspólny opór wobec Persji (490–479 p.n.e.) wzmocnił grecką tożsamość, ale nie zjednoczył polis — Ateny przekształciły obronny sojusz w imperium, Sparta odpowiedziała wojną peloponeską (431–404 p.n.e.). Z tej kultury wyrosła filozofia (Sokrates, Platon, Arystoteles), nauka (Hipokrates, Euklides, Archimedes) i teatr. Podboje Aleksandra Macedońskiego (334–323 p.n.e.) otworzyły epokę hellenizmu — synkretycznej fuzji kultur greckiej i wschodnich.

Oś czasu działu:

776 p.n.e. — pierwsze olimpiady
594        — reformy Solona
508/507    — reformy Klejstenesa
499–494    — powstanie jońskie
490        — bitwa pod Maratonem
480–479    — Termopile, Salamina, Plateje
ok. 478    — Liga Delijsko-Attycka
469–399    — Sokrates
431–404    — wojna peloponeska
428–348    — Platon
384–322    — Arystoteles
356–323    — Aleksander Macedoński
323–30     — epoka hellenizmu
ok. 300    — Euklides (Elementy)
287–212    — Archimedes

Sprawdzian działowy

Pytanie 1. Wymień i wyjaśnij trzy instytucje demokracji ateńskiej. Dla każdej wskaż, kto uczestniczył i jaką pełniła funkcję.

Pytanie 2. Porównaj ustrój Aten i Sparty pod kątem: podstaw władzy, sposobu wyboru urzędników i grup wykluczonych z życia politycznego.

Pytanie 3. Wyjaśnij mechanizm „pułapki Tukidydesa" na przykładzie relacji Ateny–Sparta. Podaj analogię z innej epoki historycznej.

Pytanie 4. „Aleksander Macedoński szerzył cywilizację na nieucywilizowane ludy Azji." Wskaż co najmniej dwa błędy historyczne w tym zdaniu (anachronizm, eurocentryzm, uproszczenie historyczne) i uzasadnij.

Pytanie 5. Przeczytaj cytat:

„Albowiem rozumiemy to, co piękne, lecz nie rozrzutnie; filozofujemy, nie tracąc przy tym trzeźwości umysłu; bogactwem posługujemy się jak środkiem do czynu, a nie jako powodem do chełpliwości." (Perykles, za Tukidydesem)

Wskaż: (a) kto mówi, do kogo i w jakiej sytuacji; (b) jakie cechy ateńskiej kultury autor akcentuje; (c) jakie pytania krytyczne powinien zadać historyk czytający to źródło.