Odrodzenie, reformacja i odkrycia geograficzne

Wstęp do działu

Wyobraź sobie Europę roku 1400. Kościół trzyma monopol na wykształcenie i prawdę, po morzu pływa się wzdłuż brzegów, bo nikt nie wie, co kryje się za horyzontem, a człowiek rozumiany jest przede wszystkim jako stworzenie Boże czekające na zbawienie. Sto lat później: Kolumb dotarł do Ameryk, Luter wywiesił tezy podważające autorytet papieża, Michał Anioł malował Sykstyńską, a Machiavelli pisał o polityce z chłodnym realizmem, jakby Boga w równaniu po prostu nie było.

Co się wydarzyło? Nie jedna rewolucja — kilka naraz, przenikających się nawzajem. Ten dział opowiada o trzech wielkich przemianach XV–XVI wieku: renesansie (odkrycie człowieka i antyku), odkryciach geograficznych (odkrycie świata) i reformacji (pęknięcie świata chrześcijańskiego). Do tego kontrreformacja — odpowiedź Kościoła — i nauka, która zaczęła pytać przyrodę, nie tylko Pismo.

Ostrzeżenie na start: każda z tych „rewolucji" bywa w podręcznikach mitologizowana. Renesans nie był nagłym przebudzeniem po mrokach — zbudował się na średniowieczu. Kolumb nie „odkrył" Ameryki — miliony ludzi już tam mieszkało. Reformacja nie była tylko sporem teologicznym — miała korzenie polityczne i ekonomiczne. Będziemy te mity rozkładać na części przy każdej okazji.

Mapa pojęć działu

              EUROPA XV–XVI W.: TRZY WIELKIE PRZEMIANY
                              |
       ┌──────────────────────┼──────────────────────┐
   RENESANS              ODKRYCIA GEO.          REFORMACJA
       |                      |                      |
  humanizm              ekspansja            kryzys Kościoła
  antropocentryzm       Portugalia/Hiszp.     Luter 95 tez
  sztuka/literatura     Kolumb 1492           luteranizm
  Petrarka, Erazm       Vasco da Gama         kalwinizm
  Leonardo, M.Anioł     Magellan              anglikanizm
  druk Gutenberga       konkwistadorzy        pokój augsburski
  perspektywa           handel niewolnikami        |
  mecenat               merkantylizm       KONTRREFORMACJA
       |                                        |
       └──────────────┬─────────────────────────┘
                      |
             REWOLUCJA NAUKOWA (R)
             Kopernik · Galileusz · Kepler · Newton

Jednostki w tym dziale

  • 9.1 Renesans i humanizm

  • 9.2 Wielkie odkrycia geograficzne i ich skutki

  • 9.3 Reformacja — Luter, Kalwin i podział Europy

  • 9.4 Kontrreformacja i sobór trydencki

  • 9.5 Naukowa rewolucja XVI–XVII w. [rozszerzenie]