Zamknięcie działu 9
Słowniczek działu
| Termin | Definicja |
|---|---|
| Renesans | Epoka kulturowa XV–XVI w., odrodzenie zainteresowania starożytnością, rozkwit sztuki i nauki, centrum w Italii |
| Humanizm | Ruch intelektualny stawiający człowieka, jego rozum i godność w centrum zainteresowania, czerpiący z antyku |
| Antropocentryzm | Postawa, w której człowiek — nie Bóg — jest centrum i miarą wartości |
| Teocentryzm | Postawa, w której Bóg jest centrum i miarą wszystkiego |
| Perspektywa | Technika oddawania głębi przestrzennej na płaskiej powierzchni (linie ku punktowi zbiegu) |
| Mecenat | System finansowego wsparcia artystów i uczonych przez zamożnych protektorów |
| Odkrycia geograficzne | Europejskie wyprawy XV–XVI w. nawiązujące trwały kontakt między półkulami |
| Konkwistador | Europejski (gł. hiszpański) zdobywca i łupieżca cywilizacji Ameryk w XVI w. |
| Kolonia | Terytorium poddane politycznej i ekonomicznej kontroli obcego mocarstwa |
| Transatlantycki handel niewolnikami | Przymusowy transport ok. 12,5 mln Afrykańczyków do Ameryk (XVI–XIX w.) |
| Merkantylizm | Doktryna: bogactwo państwa = złoto; ekspansja kolonialna jako narzędzie wzbogacania |
| Reformacja | XVI-wieczny ruch religijny prowadzący do trwałego podziału chrześcijaństwa zachodniego |
| Luteranizm | Wyznanie protestanckie Lutra: sola scriptura, sola fide, dwa sakramenty |
| Kalwinizm | Wyznanie protestanckie Kalwina: predestynacja, teokracja, surowa obyczajowość |
| Predestynacja | Doktryna kalwińska: Bóg z góry wyznaczył, kto będzie zbawiony |
| Protestantyzm | Zbiorcza nazwa wyznań odrzucających autorytet papieża |
| Zasada „cuius regio, eius religio" | Pokój augsburski 1555: wyznanie poddanych zależy od wyznania władcy |
| Kontrreformacja | XVI–XVII-wieczna odnowa Kościoła: reforma kleru + potwierdzenie dogmatów + barok |
| Sobór trydencki | 1545–1563: potwierdzenie doktryny katolickiej i reforma dyscypliny kleru |
| Jezuici | Towarzystwo Jezusowe (od 1540): edukacja, misje, posłuszeństwo papieżowi |
| Inkwizycja | Kościelny trybunał do ścigania herezji |
| Barok | Styl artystyczny XVII w.: dynamizm, przepych, oddziaływanie na emocje; narzędzie kontrreformacji |
| Edykt nantejski | 1598: wolność wyznania dla hugenotów we Francji |
| Geocentryzm | Model astronomiczny: Ziemia w centrum, wokół niej Słońce i planety (Ptolemeusz) |
| Heliocentryzm | Model astronomiczny: Słońce w centrum, wokół niego planety, w tym Ziemia (Kopernik) |
| Metoda eksperymentalna | Wiedza z obserwacji i pomiaru, nie z autorytetu; hipoteza → doświadczenie → wniosek |
| Indukcja | Wyprowadzanie ogólnych praw ze szczegółowych obserwacji (Bacon) |
| Rewolucja naukowa | XVI–XVII w.: zmiana źródeł wiedzy z autorytetu na eksperyment i matematykę |
W pigułce — cały dział
- Renesans: odrodzenie starożytności, antropocentryzm, nowe sztuki (perspektywa, anatomia), humanizm (Petrarka, Erazm, Szekspir), wielcy mistrzowie (Leonardo, Michał Anioł, Rafał), rewolucja druku Gutenberga.
- Odkrycia geograficzne: karawela + kompas → ekspansja; Portugalia (Vasco da Gama, Indie 1498), Hiszpania (Kolumb 1492, Magellan 1519–1522); podbój Azteków i Inków; transatlantycki handel niewolnikami; merkantylizm; katastrofa demograficzna rdzennych ludów.
- Reformacja: kryzys Kościoła (odpusty, symonii) → Luter 1517 (sola scriptura, sola fide); Kalwin (predestynacja, Genewa); anglikanizm (Henryk VIII 1534); pokój augsburski 1555.
- Kontrreformacja: sobór trydencki 1545–1563 (potwierdzenie dogmatów, reforma kleru); jezuici (edukacja i misje); inkwizycja; barok jako propaganda; edykt nantejski 1598.
- Rewolucja naukowa [R]: Kopernik 1543 (heliocentryzm); Galileusz (teleskop, metoda eksperymentalna); Kepler (orbity eliptyczne); Bacon (indukcja); Newton 1687 (mechanika klasyczna, prawo grawitacji). Nie był to prosty konflikt z religią — wielu uczonych było wierzącymi.
Sprawdzian działowy
Pytanie 1. Wyjaśnij, czym różni się teocentryzm od antropocentryzmu. Podaj po jednym przykładzie z kultury (dzieło, tekst, instytucja) ilustrującym każdą z tych postaw.
Pytanie 2. Opisz szlak odkrywczy Vasco da Gamy lub Kolumba. Jaki był cel wyprawy, co odkryto i jakie były bezpośrednie skutki?
Pytanie 3. Jakie były przyczyny reformacji? Wskaż co najmniej dwa czynniki religijne i dwa pozareligijne.
Pytanie 4. Czym różniły się luteranizm i kalwinizm? Skoncentruj się na doktrynie i organizacji.
Pytanie 5. Wyjaśnij, czym był sobór trydencki i jakie były jego najważniejsze decyzje. Czy kontrreformacja to wyłącznie represja? Uzasadnij.
Pytanie 6. (Mini-rozprawka, ok. 150–200 słów): „Odkrycia geograficzne przyniosły światu więcej szkód niż korzyści." Oceń to stwierdzenie, uwzględniając perspektywę europejską i perspektywę rdzennych mieszkańców Ameryk. Nie zapominaj o perspektywie Afryki.
Pytanie 7. [R] Na czym polegała rewolucja kopernikańska? Dlaczego heliocentryzm był przekonujący mimo braku teleskopowych dowodów? Jaką rolę odegrali Kepler i Galileusz w ugruntowaniu nowego modelu?
Pytanie 8. [R] Omów sprawę Galileusza jako przykład skomplikowanego stosunku rewolucji naukowej do Kościoła. Unikaj uproszczenia „nauka kontra religia" — jakie inne czynniki były w grze?