Zamknięcie działu 11

Słowniczek działu

  • Absolutyzm — skupienie całej władzy w ręku monarchy; legitymizacja boska; brak prawnych ograniczeń ze strony stanów.
  • Merkantylizm — doktryna: bogactwo = kruszce; eksport > import; cła i manufaktury państwowe.
  • Parlamentaryzm — suwerenność parlamentu; rząd odpowiada przed nim; monarcha ograniczony prawem.
  • Chwalebna Rewolucja (1688) — bezkrwawe przejście do monarchii konstytucyjnej w Anglii.
  • Bill of Rights (1689) — prawa parlamentu i obywateli wobec króla.
  • Pokój westfalski (1648) — koniec wojny 30-letniej; suwerenność, równowaga sił, nowa mapa.
  • Suwerenność — wyłączna władza państwa na swym terytorium.
  • Równowaga sił — zasada: żadna hegemonia; koalicje jako hamulce.
  • Raison d'état — priorytet interesu państwa.
  • Potop szwedzki (1655–1660) — najazd szwedzki; zniszczenia; Pokój w Oliwie.
  • Ugoda hadziacka (1658) — projekt unii troistej; nieudana próba rozwiązania kwestii ukraińskiej.
  • Liberum veto — prawo jednego posła do zerwania sejmu i unieważnienia uchwał.
  • Konfederacja — związek szlachty działający bez liberum veto; obejście paraliżu sejmowego.
  • Odsiecz wiedeńska (1683) — zwycięstwo Sobieskiego pod Wiedniem; zatrzymanie Turków.
  • Barok — styl XVII–XVIII w.: ekspresja, ruch, kontrast, teatralność, triumfalizm.
  • Sarmatyzm — ideologia szlachty polskiej: mit sarmacki, wolność szlachecka, katolicyzm, izolacjonizm.
  • Szlachta zagrodowa — drobna szlachta pracująca na roli; idealizowana w sarmatyzmie.

W pigułce

  • Dwa modele Europy: Francja = absolutyzm + merkantylizm; Anglia = rewolucja → Chwalebna Rewolucja → parlamentaryzm konstytucyjny.
  • Westfalia 1648: koniec 30-letniej pożogi; suwerenność i równowaga sił jako nowy ład; Francja wygraną, Habsburgowie tracą hegemonię.
  • Rzeczpospolita: ciągłe wojny (Kozacy, Szwecja, Rosja, Turcja), zniszczenia 1/3 ludności, potop szwedzki i Jasna Góra, Wiedeń 1683 — wielkie zwycięstwo, lecz nie „zbawienie Europy". Strukturalny kryzys: liberum veto, brak armii regularnej.
  • Kultura: barok europejski (Bernini, Rubens, Rembrandt) i polski; sarmatyzm jako ideologia szlachty — wartościowy i destrukcyjny jednocześnie.

Sprawdzian działowy

  1. Wyjaśnij, na czym polegał absolutyzm Ludwika XIV. Co to był merkantylizm Colberta i jaką funkcję pełnił Wersal jako narzędzie władzy?

  2. Opisz rewolucję angielską: trzy etapy, najważniejsze postaci, Chwalebna Rewolucja i Bill of Rights. Dlaczego „chwalebna"?

  3. Jakie były przyczyny i skutki wojny trzydziestoletniej? Dlaczego pokój westfalski uznajemy za fundament nowoczesnej dyplomacji?

  4. Wyjaśnij pojęcia: suwerenność, równowaga sił, raison d'état. Wskaż przykłady z XVII w.

  5. Opisz kryzysy Rzeczpospolitej w XVII w.: powstanie Chmielnickiego, potop szwedzki, liberum veto. Jakie były skutki demograficzne i gospodarcze?

  6. Oceń krytycznie mit odsieczy wiedeńskiej 1683 r. — oddziel fakt historyczny od XIX-wiecznej narracji.

  7. [R] Wyjaśnij, czym był sarmatyzm. Oceń go: wskaż autentyczne wartości i destrukcyjne elementy. Opisz symbolikę portretu sarmackiego.

  8. [R] Zestaw barok europejski w Kościele (Bernini) z barokiem holenderskim (Rembrandt). Skąd różnice?