Zamknięcie działu 12

Słowniczek działu 12

Termin Definicja
Oświecenie Ruch intelektualny XVII–XVIII w.; prymat rozumu, prawa naturalne, krytyka absolutyzmu
Umowa społeczna Filozoficzna podstawa legitymizacji władzy przez zgodę rządzonych
Trójpodział władzy Podział na ustawodawczą, wykonawczą, sądowniczą (Monteskiusz)
Deizm Bóg-Stwórca, który nie ingeruje w świat; odrzucenie objawienia
Encyklopedyści Autorzy Encyclopédie Diderota (1751–1772)
Prawa naturalne Prawa człowieka z natury; rząd ich nie nadaje, lecz ochrania
Deklaracja Niepodległości (1776) Proklamacja niepodległości USA; teoria Locke'a w praktyce
Federalizm Podział władzy między centrum a stany; USA 1787
Bill of Rights 10 poprawek do Konstytucji USA (1791); katalog wolności
Separacja władz Checks and balances — wzajemna kontrola gałęzi władzy
Deklaracja Praw Człowieka i Obywatela Dokument Konstytuanty 1789; fundament republikanizmu
Jakobini Radykalna frakcja rewolucyjna; Terror 1793–1794
Termidor Reakcja z 9 Thermidora 1794; koniec Terroru
Konsulat Rządy Napoleona 1799–1804; koniec rewolucji
Rozbiory Trzy podziały Polski: 1772, 1793, 1795
Sejm Czteroletni Sejm reformatorski 1788–1792; Konstytucja 3 maja
Konstytucja 3 maja 1791 Pierwsza nowoczesna konstytucja w Europie kontynentalnej
Konfederacja targowicka Konserwatywny związek szlachecki 1792; wspierany przez Rosję
Insurekcja kościuszkowska Powstanie 1794 pod Kościuszką; klęska i III rozbiór
Unia polsko-saska Wspólny władca Polski i Saksonii (Wettyni: August II i III, 1697–1763)
Liberum veto Sprzeciw jednego posła zrywający sejm; mechanizm paraliżu państwa
Sejm „niemy" (1717) Sejm bez debaty pod naciskiem Rosji; ograniczenie wojska
KEN (Komisja Edukacji Narodowej) Pierwsze ministerstwo oświaty w Europie (1773); Polska
Klasycyzm Styl XVIII–XIX w. nawiązujący do antyku; epoka stanisławowska
Mecenat stanisławowski Wsparcie kultury przez Stanisława Augusta; teatr, literatura, Łazienki

W pigułce — Dział 12

Trzy wielkie procesy, jedno dziesięciolecie (1789–1799):

  1. Oświecenie dostarczyło języka i argumentów: prawa naturalne (Locke), trójpodział władzy (Monteskiusz), suwerenność ludu (Rousseau), tolerancja (Voltaire). To nie był jeden głos — wewnętrzne napięcia oświecenia odbiły się w rewolucjach.

  2. Rewolucje (amerykańska 1776, francuska 1789) przetłumaczyły idee na konstytucje — ale każda z innymi limitacjami (USA zachowało niewolnictwo; Francja przeżyła Terror). Napoleon zakończył rewolucję — zachowując jej część w Kodeksie Cywilnym.

  3. Rozbiory (1772–1795) zlikwidowały Rzeczpospolitą — to finał procesu, którego geneza tkwi w czasach saskich (liberum veto, zrywane sejmy, rosnąca przewaga sąsiadów). Polska zdążyła napisać jedną z najnowocześniejszych konstytucji w Europie — ale nie zdążyła wybudować armii i sojuszy, które by jej broniły.

Wspólny mianownik: idee same w sobie nie zmieniają rzeczywistości — potrzebują instytucji, siły i czasu. W Ameryce i Francji dostały wszystkie trzy (choć z kosztem). W Polsce czas się skończył.

Sprawdzian działowy

Pytanie 1. Wyjaśnij, na czym polegała różnica między Lockiem a Rousseau w rozumieniu umowy społecznej i jakie miała to konsekwencje dla późniejszej historii rewolucji.

Pytanie 2. Porównaj Deklarację Niepodległości USA (1776) i Deklarację Praw Człowieka i Obywatela (1789): co je łączy filozoficznie, a co je odróżnia jako dokumenty historyczne?

Pytanie 3. Na przykładzie Rewolucji Francuskiej wyjaśnij, dlaczego Terror był integralną częścią procesu rewolucyjnego, a nie tylko jego „wypaczeniem".

Pytanie 4. Oceń Konstytucję 3 maja 1791 roku: co w niej było nowatorskie, a co stanowiło kompromis z tradycją? Dlaczego mimo swojej nowoczesności nie uratowała Rzeczypospolitej?

Pytanie 5. Wyjaśnij, dlaczego kasata jezuitów (1773) stała się paradoksalnie szansą dla polskiego oświecenia. Na jakim tle europejskim należy widzieć KEN?

Zadanie źródłowe. Przeczytaj Art. 6 Deklaracji Praw Człowieka i Obywatela: „Prawo jest wyrazem woli powszechnej. Wszyscy obywatele mają prawo uczestniczyć, osobiście lub przez swoich przedstawicieli, w jego tworzeniu." Wskaż: (a) z jakiej tradycji filozoficznej pochodzi „wola powszechna"? (b) Jakie jest ograniczenie tego artykułu w kontekście Francji 1789? (c) Jak ten artykuł odczytał Robespierre w okresie Terroru?