Zamknięcie działu 14

Słowniczek działu

Anarchizm — nurt polityczny dążący do zniesienia każdej formy przymusowej władzy.
Belle époque — „piękna epoka” (ok. 1871–1914): rozkwit techniki i kultury miejskiej; nazwa nadana po I wojnie.
Burżuazja przemysłowa — klasa właścicieli kapitału przemysłowego.
Cesarstwo Niemieckie — zjednoczone Niemcy pod przywództwem Prus, proklamowane 1871.
Kapitalizm — system oparty na prywatnej własności środków produkcji i pracy najemnej.
Kolonializm — system polityczno-ekonomiczny sprawowania władzy nad obcym terytorium i jego eksploatacji.
Konferencja berlińska — spotkanie mocarstw europejskich 1884–85 regulujące podział Afryki.
Konserwatyzm — ochrona tradycji, porządku i hierarchii; zmiany ewolucyjne.
Kultura masowa — kultura tworzona i rozpowszechniana na wielką skalę, dla szerokich rzesz.
Liberalizm — wolność jednostki, własność prywatna, rządy prawa.
Manifest Destiny — ideologia „opatrznościowej” ekspansji USA na cały kontynent.
Maszyna parowa — urządzenie zamieniające energię pary w ruch mechaniczny; klucz rewolucji przemysłowej.
Marksizm — teoria walki klas i rewolucji proletariackiej (Marks i Engels).
Misja cywilizacyjna — ideologiczne uzasadnienie kolonializmu jako „obowiązku" niesienia cywilizacji.
Nacjonalizm — prawo narodów do samostanowienia i własnego państwa.
Proletariat — klasa robotnicza niemająca środków produkcji.
Realpolitik — polityka oparta na realnych interesach i sile, nie na ideologii.
Rewolucja przemysłowa — przejście od gospodarki rolniczo-rzemieślniczej do przemysłowej.
Risorgimento — włoski ruch zjednoczeniowy XIX w.
Secesja / wojna secesyjna — wystąpienie stanów Południa z Unii i wojna domowa USA 1861–1865.
Social Darwinizm — pseudonaukowa ideologia hierarchii rasowej; uzasadniała dominację europejską.
Socjalizm — równość, wspólna kontrola środków produkcji, aktywne państwo.
Urbanizacja — wzrost liczby i roli miast; masowe przenoszenie się ludności wiejskiej.
Wiosna Ludów — fala rewolucji liberalno-narodowych 1848–49 w Europie.

W pigułce

Rewolucja przemysłowa (ok. 1760–1850): maszyna parowa, system fabryczny, kolej, urbanizacja, proletariat i burżuazja — to fundamenty nowoczesnej gospodarki i nowoczesnych nierówności społecznych.
Ideologie XIX w.: liberalizm (wolność), konserwatyzm (tradycja), socjalizm (równość), nacjonalizm (naród) — cztery konkurujące odpowiedzi na pytanie, jak urządzić nowoczesne społeczeństwo.
Wiosna Ludów 1848–49: klęska militarna, ale zwrot w świadomości; zniesienie pańszczyzny w Austrii; inspiracja dla zjednoczeń narodowych.
Zjednoczenie Włoch (1861–70): Mazzini–Cavour–Garibaldi; monarchia, nie republika; wzorzec nacjonalistyczny.
Zjednoczenie Niemiec (1864–71): Bismarck i Realpolitik; krwią i żelazem; Cesarstwo Niemieckie zmienia europejską równowagę.
Imperializm [R]: po 1870 — wyścig o Afrykę; konferencja berlińska 1884–85; misja cywilizacyjna i Social Darwinizm jako uzasadnienie; eksploatacja i opór.
Przez cały dział: ucz się czytać źródła krytycznie — kto pisze, kiedy, po co, co przemilcza.

Sprawdzian działowy

Pytania faktograficzne:

Wymień trzy czynniki, które sprawiły, że rewolucja przemysłowa zaczęła się w Anglii.
Wyjaśnij różnicę między proletariatem a burżuazją przemysłową.
Podaj daty i wynik trzech wojen zjednoczeniowych Bismarcka.
Co ustalono na konferencji berlińskiej i kto był nieobecny?

Pytania analityczne: 5. Porównaj liberalizm i socjalizm pod kątem stosunku do własności prywatnej i roli państwa. 6. Czy Wiosna Ludów była tylko klęską? Uzasadnij odpowiedź, podając dwa argumenty. 7. Na czym polegał paradoks zjednoczenia Niemiec przez konserwatywnego Bismarcka?

Praca ze źródłem: 8. Przeczytaj poniższy fragment (wybierz jeden z cytowanych w dziale) i odpowiedz: kto jest autorem, kiedy i w jakim celu napisał, jak oceniasz wiarygodność, co mówi o epoce.

Mini-rozprawka: 9. Czy rewolucja przemysłowa była „postępem"? Napisz 5–7 zdań, uwzględniając perspektywę robotnika i właściciela fabryki.