Zamknięcie działu 15

Słowniczek działu

  • Królestwo Kongresowe — autonomiczne państwo polskie (1815–1831), z konstytucją, sejmem i armią, pod koroną cara.

  • Wielka Emigracja — exodus polskich elit po klęsce 1831 roku; centrum kulturalne poza krajem.

  • Organicy — zwolennicy pracy organicznej jako alternatywy dla zbrojnych powstań.

  • Noc listopadowa — 29/30 listopada 1830, atak na Belweder, wybuch powstania.

  • Dyktator (hist.) — tymczasowy wódz naczelny w kryzysie (Chłopicki); odwołanie do terminologii rzymskiej.

  • Rząd Tymczasowy (1863) — tajna władza powstańcza; manifest 22 I 1863; obietnica uwłaszczenia.

  • Biali i czerwoni — dwa obozy patriotów przed 1863: konserwatyści vs. radykalni demokraci.

  • Rusyfikacja — przymusowa polityka zastępowania polskości rosyjskością (zabór rosyjski).

  • Germanizacja — analogiczna polityka w zaborze pruskim.

  • Zsyłka syberyjska — kara zesłania na Syberię; masowo stosowana po 1863.

  • Praca organiczna — wzmacnianie narodu przez gospodarkę, oświatę, instytucje.

  • Autonomia galicyjska — szeroki samorząd Galicji w Austro-Węgrzech po 1867 roku.

  • PPS — Polska Partia Socjalistyczna (1892); socjalizm + niepodległość; Piłsudski.

  • Endecja (ND) — nacjonalistyczny ruch Romana Dmowskiego; nacjonalizm etniczny, praca legalna.

  • Stronnictwo Ludowe — chłopski ruch polityczny (Galicja, od 1895); Witos.

  • Naród polityczny — koncepcja narodu jako wspólnoty obywatelskiej, zdolnej do samookreślenia.

  • Mesjanizm — filozofia Mickiewicza: Polska jako Chrystus Narodów.

  • Pozytywizm — prąd literacki po 1863; realizm, służba społeczna, praca u podstaw.

  • Malarstwo historyczne — Matejko, Grottger; historia jako komentarz do teraźniejszości.

W pigułce

  • 1815 — Królestwo Kongresowe z konstytucją → stopniowe łamanie → 1830 noc listopadowa → 1831 klęska, represje, Wielka Emigracja.
  • 1863 — powstanie styczniowe: „biali" i „czerwoni", manifest Rządu Tymczasowego, partyzantka, klęska 1864 → rusyfikacja i germanizacja jako systemy.
  • Odpowiedź na klęski: praca organiczna (Poznań, zabór ros.) i autonomia galicyjska (po 1867).
  • Koniec XIX w.: narodziny nowoczesnych partii — PPS (Piłsudski), endecja (Dmowski), ludowcy (Witos).
  • Kultura jako substytut państwa: romantycy budują tożsamość literaturą, Matejko — malarstwem, Chopin — muzyką.

Sprawdzian działowy

  1. Wyjaśnij, czym różniła się autonomia Królestwa Kongresowego od pełnej niepodległości.

  2. Dlaczego klęska powstania listopadowego nie była nieuchronna? Podaj dwa argumenty.

  3. Na czym polegał podział na „białych" i „czerwonych" przed powstaniem styczniowym? Oceń strategię każdego obozu.

  4. Opisz rusyfikację i germanizację jako systemy — czym się różniły, a co miały wspólnego?

  5. Wyjaśnij, na czym polegała praca organiczna i jakie były jej formy w różnych zaborach.

  6. Opisz autonomię galicyjską — jej zalety i ograniczenia (nie idealizuj).

  7. Porównaj programy PPS i endecji.

  8. [R] Wyjaśnij pojęcie mesjanizmu Mickiewicza i oceń jego funkcje: mobilizującą i potencjalnie demobilizującą.

  9. [R] Jak malarstwo Matejki pełniło funkcję polityczną? Podaj przykład konkretnego obrazu i przeanalizuj jego przesłanie.