Zamknięcie działu 20

Słowniczek działu

PZPR — Polska Zjednoczona Partia Robotnicza; jedyna rządząca partia PRL (1948–1990).

UB / Bezpieka — Urząd Bezpieczeństwa / Służba Bezpieczeństwa; tajna policja polityczna PRL.

Biuro Polityczne — najwyższy organ partii; faktyczne centrum władzy w PRL.

Stalinizacja — przebudowa państwa według wzorców sowieckich; terror, kolektywizacja, indoktrynacja.

Kolektywizacja — przymusowe przekształcanie prywatnych gospodarstw w spółdzielnie produkcyjne.

Socrealizm — jedyna dozwolona doktryna artystyczna; sztuka jako propaganda partii.

Odwilż — ograniczone złagodzenie reżimu po 1956 roku; nie równa się demokratyzacji.

Nomenklatura — warstwa uprzywilejowanych aparatczyków partyjnych i państwowych.

Cenzura — kontrola państwa nad publikacjami i wypowiedziami (GUKPiPP).

Opozycja — środowiska kwestionujące system, działające poza jego strukturami.

KOR — Komitet Obrony Robotników (1976); pierwszy trwały most między inteligencją a robotnikami.

NSZZ „Solidarność" — niezależny związek zawodowy (od 1980); do 10 mln członków.

Porozumienia sierpniowe — ugoda 31 VIII 1980; władze uznały prawo do niezależnych związków.

Stan wojenny — stan nadzwyczajny od 13 XII 1981; delegalizacja Solidarności, internowania.

Okrągły Stół — negocjacje 1989; porozumienie o częściowo wolnych wyborach.

4 czerwca 1989 — pierwsze (częściowo) wolne wybory; totalna klęska komunistów, koniec PRL.

Drugi obieg — niezależny obieg wydawniczy poza cenzurą; bibuła, samizdaty.

Samizdat — ręczne lub maszynowe kopie zakazanych tekstów, przekazywane z rąk do rąk.

Jan Paweł II — papież Polak (1978–2005); pielgrzymki do Polski jako psychologiczne przełomy.

Kultura niezależna — sztuka tworzona poza lub wbrew oficjalnym strukturom partyjnym.

W pigułce

Polska 1945–1989 to historia w czterech aktach:

  1. Narzucenie komunizmu (1945–1956): fałszywe wybory, sowiecka dominacja, terror UB, stalinizacja — i stopniowe budowanie oporu.

  2. Kryzysy (1956–1979): cztery wybuchy niezadowolenia co kilka lat; każdy trochę inny (robotnicy, studenci, znowu robotnicy); każdy kończony represjami lub wymianą przywódcy, nigdy reformą; KOR jako przełom — inteligencja i robotnicy razem.

  3. Solidarność i stan wojenny (1980–1988): bezprecedensowa masowość ruchu; brutalny cios 13 grudnia 1981; podziemne trwanie; erozja gospodarcza i polityczna systemu.

  4. Okrągły Stół i 4 czerwca (1989): kompromis, który okazał się początkiem końca; totalna klęska wyborcza komunistów; pokojowe przejście do demokracji.

Lekcja długotrwała: systemy oparte na kłamstwie, przymusie i wyłączeniu prawdy implodują — ale potrzeba do tego cierpliwości, odwagi i budowania alternatywnych struktur przez dekady.

Sprawdzian działowy

Pytanie 1. Dlaczego wyniki referendum 1946 i wyborów 1947 miały kluczowe znaczenie dla przejęcia władzy przez komunistów?

Pytanie 2. Porównaj trzy kryzysy PRL: 1956, 1970 i 1976. Co je łączyło, a co różniło?

Pytanie 3. Oceń tezę: „Stan wojenny uratował Polskę przed sowiecką interwencją". Przedstaw argumenty za i przeciw.

Pytanie 4. Wyjaśnij, dlaczego Okrągły Stół był historycznym kompromisem, nie zdradą.

Pytanie 5 — analiza źródła. Przeczytaj poniższy fragment i odpowiedz na pytania:

„Wzywamy rząd do natychmiastowego zaprzestania represji wobec uczestników protestów. Każda represja jest aktem przemocy wobec własnych obywateli." KOR, 1976.

a) Kim jest nadawca? b) Do kogo jest skierowany? c) Jakie pojęcie praw człowieka stosuje? d) Dlaczego samo podpisanie takiego dokumentu było politycznym aktem odwagi?

Pytanie 6 [R]. Wyjaśnij, w jaki sposób Kościół katolicki, drugi obieg wydawniczy i kino polskie tworzyły razem „przestrzeń wolności" w PRL. Podaj po jednym przykładzie dla każdego z tych obszarów.