Zamknięcie działu 21
Słowniczek działu
Acquis communautaire — całość prawa Unii Europejskiej, którą kraj kandydujący musi przyjąć jako warunek przystąpienia.
Akcesja — przystąpienie państwa do organizacji; tu: wstąpienie Polski do UE 1 maja 2004 roku.
Dezinformacja — świadome rozpowszechnianie fałszywych informacji w celach politycznych; różni się od misinformacji (bez złego zamiaru).
Fundusze strukturalne — instrumenty finansowe UE służące wyrównywaniu różnic rozwojowych między regionami.
Głasnost — polityka jawności i ograniczenia cenzury w ZSRS od 1986 roku, wprowadzona przez Gorbaczowa.
Globalizacja — pogłębiająca się integracja gospodarek, technologii i kultur na skalę światową; przyspieszyła po 1989 roku.
Konstytucja 1997 — ustawa zasadnicza RP, uchwalona 2 IV 1997, przyjęta w referendum 25 V 1997.
NATO — Organizacja Traktatu Północnoatlantyckiego; Polska wstąpiła 12 III 1999.
Pandemia — epidemia przekraczająca granice wielu krajów; COVID-19 od 2020 roku.
Pieriestrojka — program reform ekonomicznych i politycznych w ZSRS od 1985 roku.
Plan Balcerowicza — pakiet reform gospodarczych w Polsce od 1 I 1990; liberalizacja cen, wymienialność złotego, stabilizacja budżetowa.
Populizm — styl polityczny dzielący rzeczywistość na „lud" (cnotliwy) vs. „elity" (zepsute); twierdzenie o wyłącznej reprezentacji woli ludu.
Prywatyzacja — przeniesienie własności z sektora publicznego do prywatnego.
Rozpad ZSRS — zakończony 25 XII 1991; 15 nowych niepodległych państw.
Schengen — strefa bez kontroli granicznych; Polska od XII 2007.
Społeczeństwo ryzyka — koncepcja Ulricha Becka; współczesne społeczeństwa produkują nowe, transgraniczne ryzyka.
Suwerenność — zdolność państwa do samostanowienia; w UE częściowo delegowana na poziom ponadnarodowy.
Terroryzm — użycie przemocy wobec cywilów przez podmioty niepaństwowe w celach politycznych.
Terapia szokowa — gwałtowna i jednoczesna liberalizacja gospodarcza; odróżniana od reform stopniowych.
Transformacja systemowa — kompleksowa zmiana ustroju politycznego i systemu gospodarczego.
Unipolarność — dominacja jednego mocarstwa w systemie międzynarodowym; „unipolarny moment" USA po 1991 roku.
Zmiana klimatyczna — antropogeniczne zmiany klimatu wskutek emisji CO₂; naukowy konsensus IPCC.
Historiografia zaangażowana — historia pisana w służbie wartości, legitymizowana przez rzetelność metodologiczną.
IPN — Instytut Pamięci Narodowej; powołany 1998; bada zbrodnie komunistyczne i nazistowskie.
Mit założycielski — symboliczna opowieść o początkach wspólnoty, pełniąca funkcję tożsamościową.
Pamięć zbiorowa — wspólne wyobrażenia grupy o przeszłości; różni się od historii jako nauki.
Polityka historyczna — działania zmierzające do kształtowania pamięci zbiorowej dla celów politycznych.
W pigułce
Dział 21 dotyczy świata po przełomie 1989 roku — i pyta nie tylko o to, co się stało, ale jak to oceniać i jak pisać o tym historię.
Polska: transformacja systemowa (plan Balcerowicza, terapia szokowa, prywatyzacja, wysokie koszty społeczne, trwały wzrost od 1992); konstytucja 1997; NATO 1999; UE 2004 (droga przez stowarzyszenie, negocjacje, referendum, akcesję); fundusze strukturalne i Schengen jako namacalne efekty; debata o suwerenności.
Świat: rozpad ZSRS 1991 (pieriestrojka, głasnost, Gorbaczow, 15 nowych państw); konflikty regionalne (Jugosławia — ludobójstwo w Srebrenicy, Czeczenia); unipolarny moment USA; globalizacja. Nowe wyzwania: 9/11 i „wojna z terrorem"; zmiana klimatyczna (konsensus naukowy vs. trudności polityczne); populizm i dezinformacja; pandemia COVID-19.
Metoda: historia najnowsza ma szczególne trudności — żywe świadectwa, zamknięte archiwa, polityczne uwikłanie. Historyk musi odróżniać historię od polityki historycznej, mit od faktu, narrację muzealną od sumy dowodów.
Sprawdzian działowy
Pytanie 1. Wyjaśnij, na czym polegała „terapia szokowa" w Polsce. Podaj dwa argumenty za tym podejściem i dwa przeciw.
Pytanie 2. Co to jest acquis communautaire? Dlaczego negocjacje akcesyjne z UE trwały kilka lat?
Pytanie 3. Wymień trzy bezpośrednie przyczyny i trzy bezpośrednie skutki rozpadu ZSRS w 1991 roku.
Pytanie 4. „Populizm to nie tylko patologia — wskazuje na realne problemy." Czy zgadzasz się z tą tezą? Uzasadnij, odwołując się do konkretnych przykładów historycznych.
Pytanie 5. Napisz mini-esej (ok. 300 słów): „Jakie było najważniejsze wyzwanie dla Polski po 1989 roku?" Wybierz jedno, uzasadnij wybór i pokaż, jak Polska na nie odpowiedziała.
Pytanie 6. [rozszerzenie] Wyjaśnij różnicę między polityką historyczną a historiografią. Podaj przykład, w którym ta różnica ma znaczenie praktyczne (np. IPN, muzeum, debata o Jedwabnem).