Zamknięcie działu 1

Słowniczek działu 1

Termin Definicja
filozofia dyscyplina zajmująca się pytaniami o byt, poznanie, wartości i normy — wymagającymi analizy pojęciowej i argumentacji
ontologia dział filozofii badający byt jako taki — co istnieje i czym jest istnienie
epistemologia dział filozofii badający naturę, źródła i granice poznania
etyka dział filozofii badający podstawy moralności — co jest dobre i skąd się biorą normy
estetyka dział filozofii badający piękno i wartości artystyczne
logika (fil.) dział filozofii badający reguły poprawnego rozumowania
argument zbiór zdań: przesłanki uzasadniają wniosek
przesłanka zdanie będące racją w argumencie
wniosek zdanie wynikające z przesłanek
dedukcja wnioskowanie koniecznościowe: prawdziwe przesłanki gwarantują prawdziwy wniosek
indukcja wnioskowanie z przypadków do reguły ogólnej; wniosek prawdopodobny, nie pewny
sylogizm trójczłonowe wnioskowanie dedukcyjne (Arystoteles)
błąd logiczny wada struktury argumentu: wniosek nie wynika z przesłanek
erystyka technika prowadzenia sporu dla zwycięstwa, nie dla prawdy
teza główne twierdzenie, które autor stara się uzasadnić
założenie twierdzenie przyjmowane milcząco, konieczne dla argumentu
kontrargument argument podający powód niezgody z tezą
parafraza oddanie sensu tekstu własnymi słowami z zachowaniem logiki
interpretacja rekonstrukcja sensu wykraczająca poza dosłowne znaczenie; zawsze hipoteza
zdanie w sensie logicznym wypowiedź prawdziwa albo fałszywa; pytanie i rozkaz nimi nie są
definicja klasyczna definiendum + łącznik + definiens (rodzaj najbliższy i różnica gatunkowa)
definicja nieadekwatna za szeroka, za wąska albo krzyżowa
ignotum per ignotum definiowanie nieznanego przez nieznane
uzasadnianie bezpośrednie przez spostrzeżenie, introspekcję albo intuicję
entymemat wnioskowanie z pominiętą przesłanką
modus tollendo ponens p ∨ q; ¬p; zatem q (sylogizm alternatywny)
dylemat konstrukcyjny prosty p → r; q → r; p ∨ q; zatem r
błąd materialny / formalny fałszywa przesłanka / wniosek nie wynika
ekwiwokacja zmiana znaczenia słowa w obrębie jednego rozumowania

W pigułce — Dział 1

  • Filozofia to dyscyplina pytań — miłość mądrości, nie jej posiadanie.
  • Pytanie filozoficzne różni się od naukowego metodą: analiza pojęć + argumentacja, nie obserwacja.
  • Pięć głównych działów: ontologia, epistemologia, etyka, estetyka, logika.
  • Argument = przesłanki + wniosek. Dedukcja: pewna. Indukcja: prawdopodobna.
  • Sylogizm kategoryczny: przesłanka większa + mniejsza → wniosek (Arystoteles).
  • Pięć błędów logicznych do rozpoznawania: petitio principii, ad hominem, ad ignorantiam, fałszywa alternatywa, równia pochyła.
  • Poprawność formalna ≠ prawdziwość merytoryczna — zawsze oceniaj oba wymiary.
  • Tekst filozoficzny: teza → argumenty → założenia → parafraza → kontrargument.
  • Każde źródło: kto? kiedy? po co? jaka perspektywa? na ile wiarygodne?
  • [rozszerzenie] Kultura logiczna: definicja klasyczna i jej wady, uzasadnianie bezpośrednie, pięć schematów wnioskowań z zapisem w rachunku zdań, entymemat, błąd materialny i formalny, ekwiwokacja, chwyty erystyczne.

Sprawdzian działowy

Zestaw A — pytania sprawdzające

  1. Podaj etymologię słowa „filozofia" i wyjaśnij, dlaczego Sokrates twierdził, że „wie, że nic nie wie" — i co to ma wspólnego z postawą filozoficzną.

  2. Sklasyfikuj pytanie „Czy mogę ufać własnej pamięci?" — do którego działu filozofii należy? Uzasadnij w dwóch zdaniach.

  3. Zrekonstruuj strukturę argumentu (wypisz przesłanki i wniosek): „Skoro wszyscy wielcy artyści cierpieli, to cierpienie musi być warunkiem twórczości. Ty też cierpisz — zatem możesz być wielkim artystą." Wskaż błąd logiczny, jeśli jest obecny.

  4. Sparafrazuj jednym zdaniem: „Filozofia jest ćwiczeniem umierania" (Platon, Fedon). Następnie sformułuj kontrargument.

  5. Przeczytaj fragment i odpowiedz: (a) jaka jest teza? (b) jakie założenie jest ukryte? „Nauka wyjaśnia wszystko, co istnieje. Wszystko, co istnieje, jest materią. Zatem pytania o dusze i wartości są albo naukowe, albo bezsensowne."

Sprawdź odpowiedzi (Zestaw A)

  1. Philosophia = philos + sophia: miłość + mądrość. Sokrates: mądry jest ten, kto wie, czego nie wie — fałszywy mędrzec sądzi, że wie. Postawa filozoficzna = gotowość do pytania, nie deklaracja posiadania wiedzy.

  2. Epistemologia — pytanie dotyczy granic i warunków poznania: czy nasze własne władze poznawcze są wiarygodne? Dotyczy źródeł i pewności wiedzy.

  3. Przesłanki: (1) wszyscy wielcy artyści cierpieli; (2) cierpienie jest warunkiem twórczości. Wniosek: skoro cierpisz, możesz być wielkim artystą. Błąd: odwrócenie warunku — z „wszyscy A mają B" nie wynika „każdy, kto ma B, jest A". Dodatkowo przesłanka (1) jest historycznie wątpliwa.

  4. Parafraza: „Filozofia uczy oderwania od dóbr ciała i przygotowuje do tego, co nieuchronne — śmierci jako oddzielenia duszy od ciała." Kontrargument: filozofia nie jest wyłącznie przygotowaniem do śmierci — u Arystotelesa jest drogą do eudajmonii (szczęśliwego, spełnionego życia). Platon wyraża tu bardzo konkretne założenie dualistyczne (dusza ważniejsza niż ciało), które można kwestionować.

  5. (a) Teza: pytania o dusze i wartości są albo naukowe, albo bezsensowne. (b) Ukryte założenie: to, czego nauka nie bada, jest pozbawione sensu — dopiero ono pozwala przejść od zdań o tym, co istnieje, do wniosku o tym, co ma sens. Warto też zauważyć, że obie wypowiedziane wprost przesłanki (silny scientyzm; materializm) są filozoficznymi stanowiskami, nie faktami. Wszystkie trzy twierdzenia wymagają filozoficznego uzasadnienia — a więc argument jest w pewnym sensie petitio principii: zakłada tezę filozoficzną (materializm), by uzasadnić, że filozofia (a przynajmniej jej pytania metafizyczne) jest bezsensowna.

Zestaw R — kultura logiczna (rozszerzenie)

  1. Oceń definicję „Ryba to zwierzę żyjące w wodzie" — czy jest za szeroka, za wąska, czy krzyżowa? Uzasadnij przykładem.

  2. Nazwij schemat i zapisz go w języku rachunku zdań: „Jeśli zostanę w domu, nie zdążę na pociąg. Jeśli wyjdę teraz, zmoknę. Zostanę w domu albo wyjdę teraz. Zatem nie zdążę na pociąg albo zmoknę". Czy to dylemat konstrukcyjny prosty?

  3. Uzupełnij entymemat i wskaż, czy popełniono błąd materialny, czy formalny: „Ten grzyb jest jadalny, bo rośnie w lesie".

Sprawdź odpowiedzi (Zestaw R)

  1. Za szeroka: obejmuje zwierzęta wodne, które rybami nie są — delfiny, wieloryby, kraby, meduzy. Za wąska nie jest, bo trudno wskazać rybę, która w ogóle nie żyje w wodzie. Gdzie łatwo o błąd: uznanie definicji za poprawną, bo „wszystkie ryby żyją w wodzie" — to prawda, ale definicja musi też wykluczać to, co rybą nie jest.

  2. p → q; r → s; p ∨ r; zatem q ∨ s. To dylemat konstrukcyjny złożony, nie prosty: implikacje mają różne następniki (nie zdążę / zmoknę), więc wniosek jest alternatywą. W dylemacie prostym obie implikacje prowadzą do tego samego zdania.

  3. Pominięta przesłanka: „Każdy grzyb rosnący w lesie jest jadalny". Schemat jest poprawny, a przesłanka fałszywa — to błąd materialny. (Gdyby ktoś dopisał „Każdy grzyb jadalny rośnie w lesie", wniosek by nie wynikał — to byłby błąd formalny.)