Zamknięcie działu 3

Słowniczek działu

Pojęcie	Definicja
sofista	wędrowny nauczyciel retoryki i filozofii praktycznej (V–IV w. p.n.e.); w późniejszym użyciu — autor zwodniczych rozumowań
relatywizm epistemologiczny	prawdziwość sądów zależna od podmiotu; brak jednej obiektywnej prawdy
relatywizm moralny	oceny moralne względne wobec kultury/epoki/jednostki; brak absolutnego prawa moralnego
subiektywizm	właściwości rzeczy (dobro, piękno) zależą od podmiotu
retoryka	sztuka skutecznego przemawiania i przekonywania
elenchos	sokratejska metoda zbijania przez pytania i kontrprzykłady → aporia
majeutyka	sokratejska metoda wydobywania wiedzy pytaniami
ironia sokratejska	udawana nieznajomość tematu jako narzędzie pedagogiczne
intelektualizm etyczny	cnota = wiedza; zło wynika z niewiedzy, nie ze złej woli
cnota (arete)	doskonałość moralna; u Sokratesa: wiedza o dobru prowadząca do dobrego działania
daimonion	wewnętrzny boski głos Sokratesa — ostrzegał przed złem
aporia	stan filozoficznej bezradności — odkrycia, że nie wiem tego, co myślałem, że wiem
nomos	ludzkie prawo, zwyczaj, konwencja (sofistyczne: normy moralne jako konwencja)
physis	natura (sofistyczne: to, co działa niezależnie od ludzkich konwencji)
przełom antropologiczny	zwrot filozofii V w. p.n.e. z pytań o kosmos na pytania o człowieka i jego poznanie

W pigułce

Sofiści: Protagoras i Gorgiasz zainicjowali przełom antropologiczny — filozofię człowieka i jego poznania. Kluczowa teza Protagorasa: „człowiek jest miarą wszystkich rzeczy" — relatywizm epistemologiczny. Konsekwencja: relatywizm moralny, normy jako konwencja (nomos), nie prawo natury (physis). Wkład: demokratyzacja edukacji, retoryka, stymulacja filozofii Sokratesa. Przestroga metodologiczna: nie oceniaj sofistów tylko przez Platona.

Sokrates: Twórca filozofii jako rozmowy. Metody: elenchos (zbijanie do aporii) i majeutyka (wydobywanie wiedzy). Ironia sokratejska jako narzędzie pedagogiczne. „Wiem, że nic nie wiem" — pokora i zachęta do poszukiwań, nie sceptycyzm. Intelektualizm etyczny: cnota = wiedza, zło = błąd poznawczy. Śmierć za odmowę milczenia — 399 p.n.e., cykuta.

Sprawdzian działowy

1. Na czym polega „przełom antropologiczny" w filozofii greckiej? Podaj dwie cechy.

2. Wyjaśnij, czym różni się relatywizm epistemologiczny od relatywizmu moralnego, i podaj po jednym przykładzie każdego z nich.

3. Oceń stanowisko sofistów: podaj jeden argument za ich wkładem w kulturę ateńską i jeden argument krytyczny wobec ich nauczania.

4. Wyjaśnij różnicę między elenchosem a majeutyką. W jakim sensie uzupełniają się nawzajem?

5. Czy stwierdzenie „wiem, że nic nie wiem" jest wyrazem sceptycyzmu? Uzasadnij odpowiedź, odwołując się do filozofii Sokratesa.

6. Sokrates twierdzi: „Nikt nie czyni zła dobrowolnie." Sformułuj jeden mocny zarzut wobec tej tezy i przewidź, jak Sokrates mógłby na niego odpowiedzieć.

7. Opisz okoliczności śmierci Sokratesa. Dlaczego odmowa ucieczki jest spójna z jego filozofią?