Zamknięcie działu 5
Słowniczek działu
| Termin | Wyjaśnienie |
|---|---|
| Hylemorfizm | Każda rzecz to złożenie materii (hyle) i formy (morphe); forma nie istnieje poza rzeczą. |
| Materia (hyle) | Tworzywo, z czego rzecz jest zrobiona. |
| Forma (morphe) | Zasada organizacji i funkcji; odpowiedź na „czym to jest?" |
| Substancja pierwsza | Konkretna, jednostkowa rzecz (Sokrates, ten oto koń). |
| Substancja druga | Gatunek lub rodzaj (człowiek, zwierzę); pojęcie ogólne. |
| Cztery przyczyny | Materialna (z czego?), formalna (czym?), sprawcza (kto?), celowa (po co?). |
| Potencja | Wewnętrzna możliwość stania się czymś. |
| Akt | Aktualny stan bytu, realizacja potencji. |
| Entelecheia | Stan pełnego spełnienia formy; wewnętrzny cel rozwoju. |
| Eudajmonia | Szczęście jako aktywność duszy zgodna z cnotą; forma życia, nie stan. |
| Cnota (arete) | Trwała dyspozycja charakteru; nabyta przez praktykę; trafia w złoty środek. |
| Złoty środek (mesotes) | Optimum między wadą nadmiaru a niedostatku; zależy od osoby i sytuacji. |
| Cnoty etyczne | Doskonałości charakteru (odwaga, sprawiedliwość, umiarkowanie). |
| Cnoty dianoetyczne | Doskonałości rozumu (sophia — teoretyczna, phronesis — praktyczna). |
| Phronesis | Praktyczna mądrość; trafne działanie w konkretnej, niepowtarzalnej sytuacji. |
| Philia | Przyjaźń; wzajemne życzenie dobra dla drugiego; trzy rodzaje (korzyść/przyjemność/cnota). |
| Zoon politikon | Człowiek jako zwierzę polityczne; żyć we wspólnocie to wymóg natury. |
| Polis | Miasto-państwo; wspólnota obywateli dla dobrego życia. |
| Politeja | Ustrój rządów wielu dla dobra ogółu; mieszany; oparty na klasie średniej. |
| Tyrania | Wypaczenie monarchii; rządy jednego dla własnej korzyści. |
| Oligarchia | Wypaczenie arystokracji; rządy nielicznych bogatych dla własnej korzyści. |
| Demokracja (Aryst.) | Wypaczenie politei; rządy ubogich tłumów dla własnej korzyści. Nie mylić z demokracją liberalną! |
W pigułce
Metafizyka: Arystoteles odrzuca platońskie idee jako bytowo oddzielone od rzeczy (argument trzeciego człowieka, bezużyteczność). Proponuje hylemorfizm: każda rzecz to materia + forma, nierozdzielnie złączone w konkrecie. Pełne wyjaśnienie wymaga czterech przyczyn. Rzeczy realizują swoją potencję w akcie i dochodzą do entelechei — wewnętrznego celu.
Etyka: Człowiek dąży do eudajmonii — dobrego życia jako aktywności zgodnej z cnotą. Cnota to trwała dyspozycja do złotego środka, nabyta przez nawyk. Klucz: phronesis — praktyczna mądrość pozwalająca działać właściwie w konkretnej sytuacji. Przyjaźń (philia) jest niezbędna dla dobrego życia.
Polityka: Człowiek jest z natury istotą polityczną (zoon politikon) — poza polis nie może zrealizować swojej natury. Sześć ustrojów: trzy dobre (monarchia, arystokracja, politeja) i trzy ich wypaczenia (tyrania, oligarchia, demokracja). Najlepszy praktycznie: politeja oparta na klasie średniej.
Sprawdzian działowy
1. Wyjaśnij, na czym polega argument trzeciego człowieka i dlaczego Arystoteles uważał go za obalenie teorii idei.
2. Czym jest hylemorfizm? Podaj przykład (inny niż posąg) i wskaż materię, formę i co najmniej dwie przyczyny.
3. Odróżnij substancję pierwszą od drugiej. Dlaczego Arystoteles uważa substancję pierwszą za bardziej realną?
4. Co to jest eudajmonia i dlaczego Arystoteles twierdzi, że to aktywność, nie stan?
5. Wyjaśnij złoty środek na przykładzie jednej cnoty. Dlaczego środek nie jest „arytmetycznym środkiem" między skrajnościami?
6. Czym różnią się cnoty etyczne od dianoetycznych? Jaka jest rola phronesis?
7. Arystoteles pisze, że człowiek bez polis jest „albo bogiem, albo bestią". Co przez to rozumie?
8. Przedstaw klasyfikację sześciu ustrojów Arystotelesa i wyjaśnij, dlaczego politeja jest najlepsza praktycznie.
9. Dlaczego arystotelesowska „demokracja" to wypaczenie, a nie ideał? Czym różni się od współczesnej demokracji liberalnej?
10. (Pytanie otwarte): Czy uważasz, że etyka cnót Arystotelesa może dziś służyć jako praktyczny przewodnik moralny? Przedstaw argument za i argument przeciw.