Zamknięcie działu 7

Słowniczek działu

Wszystkie pojęcia tego działu należą do zakresu rozszerzonego:

  • Actus purus — czysty akt (bez potencjalności); określenie Boga u Tomasza z Akwinu: Bóg jest w pełni tym, czym jest, bez możliwości zmiany lub niezrealizowania.
  • Analogia bytu (analogia entis) — zasada metafizyki Tomasza: „byt" orzekamy o Bogu i stworzeniach analogicznie — nie jednoznacznie, nie wieloznacznie.
  • Brzytwa Ockhama — zasada oszczędności ontologicznej: nie mnóż bytów ponad konieczność.
  • Dowód ontologiczny — argument Anzelma a priori: z pojęcia „czegoś, od czego nic większego nie można pomyśleć" wynika jego istnienie; krytykowany przez Gaunilona, Tomasza i Kanta.
  • Emanacja — u Plotyna konieczne wypływanie stopni rzeczywistości (Umysł, Dusza, materia) z Jednego, jak światło ze słońca.
  • Credo ut intelligam — formuła Anzelma (Proslogion) streszczająca program Augustyna (crede ut intelligas): wiara jako horyzont i punkt wyjścia rozumienia.
  • Distentio animi — augustyńskie określenie czasu jako „rozciągłości duszy": pamięć (przeszłość), uwaga (teraźniejszość), oczekiwanie (przyszłość).
  • Ens a se — byt istniejący sam z siebie, bez zewnętrznej przyczyny (Bóg u Tomasza); wszystko inne to ens ab alio.
  • Iluminacja — augustyńska teoria poznania: dostęp umysłu do prawd wiecznych dzięki stałemu oświeceniu przez Boga jako Prawdę absolutną.
  • Konceptualizm — powszechniki istnieją jako pojęcia w umyśle, zakorzenione w realnych podobieństwach między rzeczami (Abelard).
  • Łaska (gratia) — bezinteresowny dar Boga umożliwiający zbawienie i cnotę; nie jest zasługą (Augustyn).
  • Memoria — pamięć jako wewnętrzna przestrzeń duszy u Augustyna; warunek samopoznania i poznania Boga.
  • Neoplatonizm — szkoła Plotyna (III w.): Jedno ponad bytem, emanacja, powrót duszy do źródła; przez nią Augustyn poznał Platona.
  • Nominalizm — poza konkretnymi rzeczami nie istnieją żadne powszechniki; to, co ogólne, jest pojęciem w umyśle, nie bytem (Ockham).
  • Patrystyka — filozofia i teologia Ojców Kościoła (I–VIII w.) harmonizująca chrześcijaństwo z filozofią grecką.
  • Pięć dróg (quinque viae) — pięć argumentów Tomasza z Akwinu za istnieniem Boga, wywiedzionych z obserwacji świata.
  • Powszechnik (universale) — pojęcie ogólne orzekane o wielu konkretnych rzeczach; przedmiot sporu o universalia.
  • Quaestio — scholastyczne pytanie filozoficzne z kontrargumentami i rozstrzygnięciem.
  • Realizm skrajny — powszechniki istnieją realnie i niezależnie od rzeczy, przed nimi (universale ante rem); Anzelm i tradycja platońsko-augustyńska.
  • Realizm umiarkowany — powszechniki istnieją realnie, ale wyłącznie w rzeczach (universale in re); Arystoteles, Tomasz z Akwinu.
  • Scholastyka — filozofia akademicka XI–XV w.; metoda quaestio/disputatio/lectio.
  • Czas subiektywny — czas jako struktura doświadczenia wewnętrznego duszy (Augustyn); nie obiektywna cecha kosmiczna.

W pigułce

Dział 7 — Filozofia średniowieczna to historia projektu: jak pogodzić grecki rozum z chrześcijańską wiarą?

  • Augustyn z Hippony (patrystyka) odpowiada: crede ut intelligas — „uwierz, abyś zrozumiał"; wiara i rozum wzajemnie się umożliwiają. Poznanie prawd wiecznych wymaga iluminacji Bożej. Czas to nie kosmiczny zegar, lecz distentio animi — rozciągłość duszy. Platona poznał przez neoplatonizm Plotyna (Jedno, emanacja) — stąd zło jako brak dobra.
  • Anzelm z Canterbury formułuje dowód ontologiczny: z samego pojęcia „czegoś, od czego nic większego nie można pomyśleć" wyprowadza istnienie Boga.
  • Tomasz z Akwinu (scholastyka) rozdziela porządki: rozum naturalny samodzielnie dochodzi do istnienia Boga (pięć dróg), wiara uzupełnia to, czego rozum nie dosięgnie. Analogia bytu rozwiązuje problem języka o Bogu.
  • Spór o universalia (Anzelm / Abelard / Ockham) pyta: czy pojęcia ogólne mają byt realny? Realizm — tak, poza umysłem; nominalizm — nie, istnieją tylko konkretne rzeczy, a to, co ogólne, jest naszym sposobem ich ujmowania; konceptualizm — jako pojęcia w umyśle zakorzenione w podobieństwach rzeczy. Brzytwa Ockhama stanie się jedną z najważniejszych zasad metodologicznych nauki.

Sprawdzian działowy

  1. Wyjaśnij, na czym polegał projekt patrystyki. Dlaczego był ryzykowny?
  2. Co znaczy crede ut intelligas i kto zapisał tę myśl w postaci credo ut intelligam? Czy Augustyn jest fideistą? Uzasadnij.
  3. Na podstawie fragmentu Wyznań XI zrekonstruuj augustyńską koncepcję czasu. Podaj jeden argument za i jeden argument przeciw.
  4. Wyjaśnij, czym jest iluminacja u Augustyna. Czym różni się od natchnienia artystycznego?
  5. Opisz metodę scholastyczną (quaestio/disputatio). Dlaczego scholastycy zaczynali od kontrargumentów?
  6. Zrekonstruuj dwie z pięciu dróg Tomasza z Akwinu. Dla każdej sformułuj jeden kontrargument.
  7. Porównaj Augustyna i Tomasza w kwestii relacji wiary i rozumu. Wskaż dwie konkretne różnice.
  8. Co to jest analogia bytu? Dlaczego Tomasz ją potrzebował?
  9. Czego dotyczy spór o universalia? Przedstaw trzy stanowiska z przykładem.
  10. Czym jest brzytwa Ockhama? Podaj przykład jej zastosowania poza sporem o universalia.
  11. Obroń (w 8–10 zdaniach) jedno ze stanowisk w sporze o universalia. Uwzględnij jeden kontrargument i odpowiedź na niego.