Filozofia nowożytna — racjonalizm i empiryzm
Wstęp do działu
XVII wiek zmienia wszystko. Europa wychodzi z wojen religijnych, teleskop Galileusza obraca się ku niebu, Newton wylicza orbity planet z biurka w Cambridge. Ludzie zaczynają pytać: skąd właściwie bierze się pewna wiedza? Kościół i tradycja tracą monopol. Zostaje rozum i zmysły — ale który z nich jest wiarygodniejszy?
Z tego pytania rodzą się dwa wielkie projekty nowożytnej filozofii. Racjonaliści — Kartezjusz, Spinoza, Leibniz — ufają przede wszystkim rozumowi: wzorem jest matematyka, gdzie z kilku pewnych aksjomatów wywodzi się całą budowlę wiedzy. Empiryści — Locke, Berkeley, Hume — odpowiadają: nie, wszelka wiedza zaczyna się od doświadczenia zmysłowego; umysł, który nigdy niczego nie poczuł, nie wie nic. Obie strony mają trochę racji i obie się mylą — a ich spór popchnie Kanta do „kopernikańskiego przewrotu" filozofii (to temat późniejszy).
W tym dziale prześledzisz koncepcje, które do dziś kształtują to, jak rozumiemy poznanie, przyczynowość i granice nauki.
Mapa pojęć działu
NOWOŻYTNA TEORIA POZNANIA
|
┌─────────────────┴──────────────────┐
RACJONALIZM EMPIRYZM
(rozum = źródło wiedzy) (doświadczenie = źródło wiedzy)
| |
┌────┴────┐ ┌─────────┴────────┐
Kartezjusz Spinoza Locke Berkeley
| Leibniz | |
wątpienie monizm tabula rasa esse est percipi
metodyczne monady jakości immaterializm
cogito harmonia pierwotne / |
res cogitans preestablizo- wtórne Hume
res extensa wana wrażenia / idee
dualizm zasada racji krytyka przyczynowości
substancji dostatecznej problem indukcji
sceptycyzm co do jaźni
Jednostki w tym dziale
- 8.1 Kartezjusz — wątpienie metodyczne i cogito [rozszerzenie]
- 8.2 Spinoza i Leibniz — monizm i monadologia [rozszerzenie]
- 8.3 Locke i Berkeley — empiryzm i idealizm [rozszerzenie]
- 8.4 Hume — sceptycyzm empiryczny i problem indukcji [rozszerzenie]