Zamknięcie działu 8

Słowniczek działu

Pojęcie	Definicja	Filozof
Wątpienie metodyczne	Celowe zawieszenie przekonań jako procedura szukania pewności	Kartezjusz
Cogito ergo sum	„Myślę, więc jestem" — pierwsze niepowątpiewalne twierdzenie	Kartezjusz
Res cogitans	Substancja myśląca — niematerialna	Kartezjusz
Res extensa	Substancja rozciągła — materialna	Kartezjusz
Dualizm substancji	Dwie radykalnie różne substancje: myśląca i rozciągła	Kartezjusz
Racjonalizm	Wiedza pewna pochodzi z rozumu, nie ze zmysłów	Kartezjusz / Spinoza / Leibniz
Idee wrodzone	Pojęcia obecne w umyśle niezależnie od doświadczenia	Kartezjusz
Kryterium jasności i wyraźności	Prawdą jest to, co pojmujemy bardzo jasno i bardzo wyraźnie	Kartezjusz
Trzcina myśląca	Człowiek — najwątlejszy w przyrodzie, ale szlachetniejszy od wszechświata, bo myśli i wie, że umiera	Pascal
Racje serca	Bezpośrednie, intuicyjne poznanie (np. pierwszych zasad), którego rozum nie umie dowieść	Pascal
Zakład Pascala	Argument praktyczny: rozsądniej żyć tak, jakby Bóg istniał — wygrana nieskończona, strata skończona	Pascal
Monizm	Jedna substancja (Deus sive Natura)	Spinoza
Atrybut	To, co konstytuuje istotę substancji; człowiek zna dwa	Spinoza
Modi	Skończone przejawy jednej substancji	Spinoza
Monada	Prosta, niematerialna, nieposiadająca okien jednostka substancji	Leibniz
Harmonia preestablizowana	Boska synchronizacja monad bez jakiejkolwiek faktycznej interakcji	Leibniz
Zasada racji dostatecznej	Każdy fakt ma swoją rację	Leibniz
Tabula rasa	Umysł przed doświadczeniem, bez idei wrodzonych; nazwa utrwalona przez tradycję — sam Locke pisał o „białej karcie"	Locke
Empiryzm	Wiedza pochodzi z doświadczenia zmysłowego	Locke / Berkeley / Hume
Jakości pierwotne	Własności rzeczy niezależne od percepcji	Locke
Jakości wtórne	Dyspozycje do wywoływania wrażeń, zależne od percepcji	Locke
Immaterializm	Materia niezależna od percepcji nie istnieje	Berkeley
Esse est percipi	„Być to być postrzeganym"	Berkeley
Wrażenie (impression)	Bezpośrednie, żywe dane zmysłowe	Hume
Idea (Hume)	Mniej żywa kopia wrażenia	Hume
Związek przyczynowy (Hume)	Przyległość + uprzedniość + stałe następstwo; konieczność to nawyk umysłu, nie obserwacja	Hume
Problem indukcji	Brak logicznego uzasadnienia wnioskowania z przeszłości o przyszłości	Hume
Custom and habit	Nawyk psychologiczny tworzący oczekiwanie przyczynowości	Hume
Sceptycyzm epistemologiczny	Przekonania o przyczynowości, jaźni i świecie nie są logicznie pewne	Hume

W pigułce

Dział 8 to historia filozofii nowożytnej jako rozwiązywania jednego problemu — jak jest możliwa pewna wiedza? — przez dwa różne projekty:

Racjonalizm (Kartezjusz, Spinoza, Leibniz): wiedza pewna pochodzi z rozumu, wzorem jest matematyka, rozum sam z siebie zna pewne zasady (idee wrodzone). Kartezjusz buduje od cogito, Spinoza geometrycznie wywodzi jedną substancję, Leibniz opisuje świat jako system monad skoordynowanych przez Boga. Na obrzeżach racjonalizmu stoi Pascal: matematyk, który pokazuje granice rozumu — „serce ma swoje racje, których rozum nie zna".

Empiryzm (Locke, Berkeley, Hume): wiedza zaczyna się od zmysłów, umysł to tabula rasa. Locke odróżnia jakości pierwotne i wtórne, Berkeley wyciąga z empiryzmu idealizm (esse est percipi), Hume kwestionuje przyczynowość i indukcję.

Linia napięcia: im bardziej konsekwentny empiryzm, tym głębszy sceptycyzm. Hume dochodzi do wniosku, że nauka nie ma lepszego uzasadnienia niż nawyk. To otworzyło drzwi Kantowi — ale to już następna historia.

Sprawdzian działowy

Pytania otwarte

Wyjaśnij, na czym polega wątpienie metodyczne Kartezjusza i czym różni się od codziennego sceptycyzmu. Dlaczego cogito nie jest dowodem na istnienie nieśmiertelnej duszy?
Jak Spinoza i Leibniz rozwiązują problem interakcji umysł–ciało pozostawiony przez dualizm kartezjański? Wskaż jedną istotną różnicę między ich podejściami.
Wyjaśnij, jak Berkeley dochodzi do tezy esse est percipi, wychodząc od przesłanek empiryzmu Locke'a. Czym immaterializm różni się od solipsyzmu?
Zrekonstruuj humeowską krytykę pojęcia związku przyczynowego. Na czym polega problem indukcji i dlaczego jest doniosły dla filozofii nauki?
Porównaj racjonalizm i empiryzm jako odpowiedzi na pytanie o źródła i granice wiedzy. Wskaż, w czym każde podejście jest mocniejsze i gdzie słabsze.

Pytania do dyskusji

Czy da się żyć, biorąc poważnie sceptycyzm Hume'a co do przyczynowości? Co byś musiał zmienić w swoim myśleniu o codziennym działaniu?
Berkeley twierdzi, że materia poza percepcją to pojęcie puste. Czy fizycy kwantowi potwierdzają, czy obalają ten pogląd?
Które z czterech stanowisk — Kartezjusz, Spinoza, Leibniz, Hume — jest twoim zdaniem najspójniejsze? Uzasadnij.