Zamknięcie działu 9

Słowniczek działu

[R] Aprioryzm — stanowisko uznające istnienie wiedzy niezależnej od doświadczenia, wnoszonej przez podmiot (formy naoczności, kategorie intelektu).
[R] Autonomia moralna — zdolność woli rozumnej do samodzielnego stanowienia prawa moralnego; przeciwieństwo heteronomii.
[R] Deontologia — typ etyki oceniający czyny ze względu na zasadę (obowiązek), nie skutki.
[R] Fenomen — rzecz taka, jak jawi się podmiotowi; jedyny przedmiot możliwego doświadczenia wg Kanta.
[R] Godność (Würde) — bezwarunkowa, niezbywalna wartość istoty rozumnej jako celu samego w sobie u Kanta.
[R] Heteronomia moralna — wola biorąca prawo spoza siebie: ze skłonności, autorytetu lub kalkulacji skutków.
[R] Imperatyw kategoryczny — bezwarunkowy nakaz praktyczny; fundamentalne prawo moralne wg Kanta.
[R] Imperatyw hipotetyczny — nakaz warunkowy: obowiązuje tylko wtedy, gdy podmiot ma dany cel.
[R] Kategorie intelektu (Kant) — dwanaście czystych pojęć a priori, przez które intelekt organizuje naoczności w doświadczenie (m.in. przyczynowość, substancja).
[R] Noumen (rzecz sama w sobie) — byt niezależny od poznania; niepoznawalny wg Kanta.
[R] Sąd syntetyczny a priori — sąd konieczny, powszechny i jednocześnie poszerzający wiedzę (matematyka, prawa przyrody u Kanta).
[R] Transcendentalizm (Kant) — badanie apriorycznych warunków możliwości doświadczenia; podmiot nadaje prawa fenomenom.
[R] Formy naoczności (przestrzeń i czas) — aprioryczne warunki wszelkiej naoczności, wbudowane w podmiot.
[R] Wola dobra — jedyna bezwarunkowo dobra rzecz wg Kanta; wola działająca z czystego obowiązku.

W pigułce

Teoria poznania:

Kant wykonał „przewrót kopernikański": podmiot aktywnie kształtuje doświadczenie przez formy naoczności (przestrzeń, czas) i kategorie intelektu.
Fenomen = rzecz nam dostępna; noumen = rzecz sama w sobie, niepoznawalna.
Sąd syntetyczny a priori (matematyka, prawa przyrody) jest możliwy, bo podmiot wbudowuje strukturę w doświadczenie — odpowiedź na Hume'a.

Etyka:

Czyn ma wartość moralną tylko wtedy, gdy motywem jest obowiązek (wola dobra), nie korzyść.
Imperatyw kategoryczny (trzy sformułowania): prawo powszechne, cel sam w sobie, autonomia.
Godność osoby jest bezwarunkowa — fundament kantowskiej etyki i praw człowieka.
Deontologia vs konsekwencjalizm: czyn oceniamy po zasadzie, nie po skutkach.

Sprawdzian działowy

Pytania kontrolne:

Na czym polega „przewrót kopernikański" Kanta? Użyj analogii i wskaż jej granicę.
Wyjaśnij pojęcia fenomenu i noumenu. Dlaczego noumen jest niepoznawalny — i czy jest to ograniczenie techniczne, czy zasadnicze?
Czym są aprioryczne formy naoczności? Jak różnią się od kategorii intelektu?
Co to jest sąd syntetyczny a priori? Podaj dwa przykłady i wyjaśnij, dlaczego Kant uznaje je za możliwe.
Odróżnij działanie z obowiązku od zgodnego z obowiązkiem. Dlaczego tylko to pierwsze ma wartość moralną?
Przedstaw trzy sformułowania imperatywu kategorycznego i pokaż, jak stosuje się każde z nich do konkretnego dylematu.
Co Kant rozumie przez godność osoby? Jak to pojęcie łączy się z zakazem traktowania człowieka tylko jako środka?
Na czym polega różnica między etyką deontologiczną a konsekwencjalistyczną? Podaj przykład, w którym prowadzą do różnych ocen tego samego czynu.

Zadanie problemowe: Współczesna debata o sztucznej inteligencji pyta: czy algorytmy mogą „traktować użytkowników instrumentalnie" (np. manipulować ich uwagą dla zysku platformy)? Zrekonstruuj, co powiedziałby Kant o algorytmach rekomendacji mediów społecznościowych. Użyj co najmniej dwóch sformułowań imperatywu kategorycznego. (Objętość: 1–1,5 strony.)