Zamknięcie działu 11
Słowniczek działu
| Termin | Definicja skrócona |
|---|---|
| fenomenologia | nauka o strukturach świadomości; bada jawienie się, zawieszając pytania o bytowe istnienie |
| intencjonalność | właściwość aktów świadomości: zawsze skierowane ku czemuś |
| epoché | metodyczne zawieszenie naturalnego nastawienia; wzięcie w nawias, nie negacja |
| noesis | aktywna strona aktu intencjonalnego; „jak" ujmowania |
| noema | treść intencjonalna; „co" jest ujmowane w danym akcie |
| redukcja ejdetyczna | wariacja wyobraźniowa w celu wyodrębnienia ejdosu (istoty) |
| Dasein | byt ludzki u Heideggera; bycie-tu, rzucony, pytający o bycie |
| bycie-ku-śmierci | własna, nieprzekazywalna możliwość Dasein; fundament autentyczności |
| trwoga | nastrój odsłaniający bezpodstawność istnienia; bezprzedmiotowa |
| autentyczność | wzięcie na siebie własnych możliwości zamiast kryć się w das Man |
| egzystencja poprzedza esencję | człowiek istnieje bez gotowej natury; esencja = wynik wyborów |
| faktyczność | warunki rzucenia (czas, miejsce, ciało); ograniczają, nie determinują |
| zła wiara (mauvaise foi) | ucieczka od wolności przez utożsamienie z rolą lub naturą |
| filozofia analityczna | filozofia badająca problemy przez analizę języka i pojęć |
| weryfikacjonizm | zdanie sensowne = weryfikowalne empirycznie lub analitycznie |
| dane zmysłowe | u Russella: to, co znamy bezpośrednio we wrażeniu; przedmioty fizyczne — przez wnioskowanie |
| gry językowe | praktyki językowe z własnymi regułami; znaczenie = użycie |
| granice języka | to, co opisywalne, kończy się na faktach; wartości i mistyka poza granicą |
| koło hermeneutyczne | spirala: część ↔ całość; nie błąd, lecz struktura rozumienia |
| przedrozumienie | założenia i oczekiwania wnoszone do interpretacji; warunek, nie błąd |
| materialna etyka wartości | etyka Schelera: obiektywne wartości o określonej treści, poznawane w czuciu |
| hierarchia wartości | u Schelera: hedonistyczne, witalne, duchowe, religijne; wyższość dana w przedkładaniu |
| szkoła lwowsko-warszawska | szkoła Twardowskiego; wspólny styl: jasność, precyzja, uzasadnianie, logika |
| absolutyzm (prawdy) | każdy sąd prawdziwy jest prawdziwy zawsze i wszędzie (Twardowski) |
| sąd a wypowiedzenie | słowa mogą wyrażać różne sądy; względność tkwi w skrótowości mowy, nie w prawdzie |
| reizm | istnieją tylko rzeczy; nazwy własności i stosunków to onomatoidy (Kotarbiński) |
| etyka niezależna | etyka bez uzasadnienia religijnego, oparta na ocenach sumienia (Kotarbiński) |
| opiekun spolegliwy | człowiek, na którym można polegać: wrażliwy, odważny, uczciwy, wytrwały |
| radykalny konwencjonalizm | obraz świata zależy od wybranej aparatury pojęciowej (Ajdukiewicz) |
| szczęście (Tatarkiewicz) | pełne, trwałe i uzasadnione zadowolenie z życia wziętego w całości |
| konkretyzacja | postać dzieła w przeżyciu odbiorcy, który wypełnia miejsca niedookreślenia (Ingarden) |
W pigułce
Dział 11 to trzy wielkie tradycje filozofii XX wieku i filozofia polska, która z dwóch z nich wyrosła. Wszystkie — mimo pozornej odległości — zadają wspólne pytanie: jak docieramy do sensu?
-
Husserl odpowiada: przez analizę struktury świadomości, po zawieszeniu pytań o istnienie. Intencjonalność, epoché, noesis–noema, redukcja ejdetyczna. Scheler stosuje tę metodę do wartości: poznajemy je w czuciu i układamy w obiektywną hierarchię.
-
Heidegger i Sartre odpowiadają: sens jest zawsze ludzki, skończony i zaangażowany. Dasein jest bytem-ku-śmierci; człowiek jest wolny i odpowiedzialny — nie ma alibi w naturze ani roli.
-
Późny Wittgenstein i Gadamer odpowiadają: sens jest zakorzeniony w praktykach językowych i tradycji. Nie ma języka poza grami językowymi; rozumienie jest zawsze fuzją horyzontów z niedomkniętą spiralą koła hermeneutycznego.
-
Twardowski, jego uczniowie i Ingarden odpowiadają: sens wymaga jasnego języka i ścisłych rozróżnień. Sąd to nie to samo co wypowiedzenie, a dzieło to nie to samo co jego konkretyzacja. Z tej jasności wyrastają absolutyzm prawdy, reizm, etyka niezależna i realistyczna odmiana fenomenologii.
Te nurty uzupełniają się: fenomenologia pyta o strukturę świadomości, egzystencjalizm o wolność i odpowiedzialność istnienia, filozofia analityczna i hermeneutyka o warunki sensowności i rozumienia, a filozofia polska pokazuje, co z tych programów wychodzi, gdy uprawia się je z rygorem logika. Razem rysują mapę pytań, z którymi filozofia weszła w XXI wiek.
Sprawdzian działowy
Pytanie 1. Wyjaśnij, na czym polega intencjonalność świadomości w ujęciu Husserla. Podaj przykład aktu intencjonalnego i wskaż jego noesis i noema.
Pytanie 2. Porównaj epoché Husserla z kartezjańskim wątpieniem metodycznym. Wskaż cel, ruch i wynik każdego z nich.
Pytanie 3. Co Heidegger rozumie przez „bycie-ku-śmierci"? Dlaczego ta kategoria jest dla niego ważna dla pojęcia autentyczności?
Pytanie 4. Zrekonstruuj tezę „egzystencja poprzedza esencję" i wyjaśnij, dlaczego Sartre wiąże ją z ateizmem. Jak mógłby jej bronić egzystencjalista chrześcijański?
Pytanie 5. Wyjaśnij pojęcie złej wiary (mauvaise foi). Dlaczego Sartre twierdzi, że jest to samooszustwo, a nie kłamstwo wobec innych?
Pytanie 6. Porównaj wczesną i późną filozofię Wittgensteina. Czym różni się jego rozumienie znaczenia w obu fazach?
Pytanie 7. Wyjaśnij koło hermeneutyczne Gadamera. Dlaczego nie jest to błąd logiczny? W jaki sposób pojęcie przedrozumienia wpływa na nasze rozumienie tekstów?
Pytanie 8. Zrekonstruuj argument Kazimierza Twardowskiego przeciw istnieniu prawd względnych. Jaką rolę odgrywa w nim rozróżnienie sądu i wypowiedzenia? Zastosuj je do zdania „Woń tego kwiatu jest przyjemna".
Pytanie 9. Porównaj dwie odpowiedzi na pytanie, skąd wiemy, co jest moralnie dobre: materialną etykę wartości Schelera i etykę niezależną Kotarbińskiego. Wskaż jedno podobieństwo i jedną różnicę.
Pytanie 10. (Mini-esej) Wybierz jedną z tez: (a) „Wolność jest przekleństwem" (perspektywa sartre'owska), (b) „Rozumienie jest zawsze rozmową" (perspektywa Gadamera) lub (c) „Szczęście to pełne, trwałe i uzasadnione zadowolenie z życia wziętego w całości" (Tatarkiewicz). Zrekonstruuj ją, przedstaw jeden argument za i jeden zarzut, a następnie oceń, w jakim stopniu jest przekonująca.
Wskazówka do pytania 10: mini-esej filozoficzny = teza + argument + zarzut + ocena. Nie wymagamy ostatecznej odpowiedzi — wymagamy spójności i rzetelności w analizie.