Zamknięcie działu 12
Słowniczek działu
| Termin | Definicja |
|---|---|
| JTB (wiedza) | Uzasadnione, prawdziwe przekonanie — klasyczna definicja wiedzy |
| Kontrprzykład Gettiera | Sytuacja, w której warunki JTB są spełnione, ale brak właściwego związku uzasadnienia z prawdziwością |
| Wiedza propozycjonalna | Wiedza wyrażalna w zdaniu (wiedzieć że) |
| Wiedza proceduralna | Wiedza praktyczna, sprawność (wiedzieć jak) |
| Wiedza przez znajomość | Bezpośredni kontakt poznawczy z obiektem |
| Racjonalizm | Rozum jako główne źródło wiedzy pewnej; wiedza a priori możliwa |
| Empiryzm | Doświadczenie zmysłowe jako jedyne źródło wiedzy |
| A priori | Wiedza niezależna od doświadczenia (matematyka, logika) |
| A posteriori | Wiedza zdobyta przez doświadczenie (nauki empiryczne) |
| Teoria korespondencji | Prawda = zgodność zdania z faktami rzeczywistości |
| Teoria koherencji | Prawda = spójność z systemem przekonań |
| Pragmatyczna teoria prawdy | Prawda = użyteczność, skuteczność w działaniu |
| Sceptycyzm epistemologiczny | Pewna wiedza jest niemożliwa lub niedostępna |
| Fallibilizm | Wiedza możliwa, lecz omylna i korygowalna |
| Probabilizm | Wiedza to uzasadnione przekonanie o wysokim prawdopodobieństwie |
| Problem indukcji | Niemożność logicznego uzasadnienia ogólnych praw na podstawie skończonej liczby obserwacji |
| Falsyfikowalność | Możliwość wyobrażenia sobie doświadczenia obalającego teorię (kryterium Poppera) |
| Demarkacja nauki | Linia między nauką a pseudonauką wedle falsyfikowalności |
| Paradygmat | Podzielane przez społeczność naukową ramy myślenia i metody (Kuhn) |
| Rewolucja naukowa | Radykalna, nieciągła zmiana paradygmatu (Kuhn) |
| Agnostycyzm | Pewne pytania metafizyczne przekraczają granice ludzkiego poznania |
W pigułce
Epistemologia pyta: czym jest wiedza, skąd pochodzi i jakie ma granice.
Wiedza (JTB): uzasadnione, prawdziwe przekonanie — ale Gettier pokazał, że to za mało. Trzy rodzaje wiedzy: propozycjonalna (że), proceduralna (jak), przez znajomość. Dwa źródła: rozum (racjonalizm, a priori) i doświadczenie (empiryzm, a posteriori).
Prawda: trzy teorie — korespondencji (= fakty), koherencji (= spójność), pragmatyczna (= użyteczność). Każda coś uchwytuje; żadna nie jest zadowalająca w pełni. Na sceptycyzm odpowiadamy: dogmatyzmem, fallibilizmem lub probabilizmem.
Granice poznania: problem indukcji (Hume) podważa pewność nauki empirycznej. Popper: nauka to falsyfikowalność — szukamy obalenia, nie potwierdzenia. Kuhn: nauka działa przez paradygmaty i rewolucje, nie jest prostym kumulowaniem faktów. Agnostycyzm: pewne pytania leżą poza granicami poznania.
Sprawdzian działowy
Pytanie 1. Wyjaśnij, czym różni się wiedza od przekonania i od wiary. Podaj przykład każdego rodzaju i pokaż, jak definicja JTB je rozróżnia.
Pytanie 2. Przedstaw kontrprzykład Gettiera. Dlaczego jest ważny dla epistemologii? Co proponują filozofowie jako rozwiązanie?
Pytanie 3. Porównaj teorię korespondencji i pragmatyczną teorię prawdy na przykładzie jednego zdania naukowego. Wskaż mocną i słabą stronę każdej z nich.
Pytanie 4. Wytłumacz fallibilizm jako odpowiedź na sceptycyzm. Czy fallibilizm jest zadowalający? Uzasadnij.
Pytanie 5. [R] Wyjaśnij, dlaczego problem indukcji jest problemem dla nauki empirycznej. Jak Popper chce go obejść przez falsyfikowalność? Czy to rozwiązanie jest zadowalające?
Pytanie 6. [R] Opisz rewolucję kopernikańską jako przykład kuhnowskiej rewolucji naukowej. Czym jest „niewspółmierność paradygmatów" i jakie ma konsekwencje epistemologiczne?