Zamknięcie działu 13

Słowniczek działu

Byt — to, co istnieje; podstawowy termin ontologiczny. Arystoteles: byt mówi się na wiele sposobów.

Dualizm — stanowisko głoszące, że istnieją dwa zasadniczo różne typy bytu (np. ciało i umysł u Kartezjusza).

Idealizm — podstawowym bytem jest duch, umysł lub idea; materia jest wtórna.

Istnienie (existentia) — fakt bycia aktualnym, rzeczywistym.

Istota (essentia) — to, czym coś jest; jego definicja, cechy konieczne.

Materializm — jedynym rodzajem bytu jest materia (lub to, co fizyczne).

Metafizyka — dyscyplina filozofii pytająca o najogólniejszą strukturę i naturę rzeczywistości.

Monizm — wszelki byt jest jednego rodzaju.

Ontologia — część metafizyki (lub synonim) badająca byt jako byt, sens istnienia.

Determinizm — pogląd, że każde zdarzenie jest całkowicie wyznaczone przez poprzedni stan świata i prawa przyrody.

Emergentyzm — świadomość jako własność wyłaniająca się ze złożonych procesów fizycznych; niesprowadzalna, lecz fizyczna.

Fizykalizm — wszystko, co istnieje, jest fizyczne (monizm materialistyczny).

Funkcjonalizm — stany umysłowe definiowane przez funkcjonalną rolę, niezależnie od substratu.

Indeterminizm — nie wszystkie zdarzenia są całkowicie wyznaczone przez przyczyny.

Kompatybilizm — wolna wola (jako działanie bez przymusu) jest zgodna z determinizmem.

Libertarianizm filozoficzny — wolna wola istnieje i wymaga, aby decyzje nie były w pełni zdeterminowane.

Odpowiedzialność moralna — przypisanie komuś zasługi lub winy za działanie.

Problem trudny świadomości — dlaczego procesy fizyczne wiążą się z subiektywnym doświadczeniem.

Qualia — subiektywne jakości doświadczeń; „jak to jest" coś odczuwać.

Twardy determinizm — determinizm jest prawdziwy i wyklucza moralnie istotną wolną wolę.

Wolna wola — zdolność do dokonywania wyborów będących „własnymi" wyborami sprawcy.

W pigułce

Metafizyka zadaje pytania najbardziej fundamentalne ze wszystkich — o to, co istnieje i dlaczego. Arystoteles pytał o byt jako byt (co wspólne wszelkiemu istnieniu); Leibniz postawił pytanie, które poprzedza każde inne: dlaczego w ogóle jest coś, a nie nic?

Spory ontologiczne o naturę bytu — materializm kontra idealizm, monizm kontra dualizm — nie są historyczną ciekawostką, lecz żywymi debatami, które wreszcie stykają się z neurobiologią, sztuczną inteligencją i etyką.

Problem wolnej woli pyta, czy jesteśmy autorami swoich działań, czy tylko złożonymi maszynami. Trzy stanowiska — twardy determinizm, libertarianizm filozoficzny i kompatybilizm — dają radykalnie różne odpowiedzi na to, co znaczy być odpowiedzialnym.

Problem umysł–ciało pyta, czym jest świadomość. Kartezjański dualizm ratuje odrębność umysłu kosztem problemu interakcji. Fizykalizm ją znosi — ale zmaga się z problemem trudnym: dlaczego jest cokolwiek takiego jak subiektywne doświadczenie?

Sprawdzian działowy

Pytania weryfikujące rozumienie:

Wyjaśnij, czym różni się metafizyka od fizyki i dlaczego pytania metafizyczne poprzedzają nauki szczegółowe.
Czym jest istota (essentia), a czym istnienie (existentia)? Podaj przykład.
Scharakteryzuj cztery stanowiska w sporze o naturę bytu i podaj po jednym przykładzie dla każdego.
Dlaczego pytanie Leibniza „Dlaczego istnieje raczej coś niż nic?" jest pytaniem filozoficznym, a nie religijnym ani kosmologicznym?
Wyjaśnij różnicę między twardym determinizmem, libertarianizmem filozoficznym a kompatybilizmem. Dla każdego wskaż konsekwencję dla odpowiedzialności moralnej.
Na czym polega błąd polegający na myleniu determinizmu z fatalizmem?
Omów eksperyment Libeta i jego dwie alternatywne interpretacje.
Zrekonstruuj problem interakcji w dualizmie kartezjańskim. Dlaczego jest to poważna trudność?
Czym są qualia? Na czym polega problem trudny świadomości Chalmersa?
Wyjaśnij, czym funkcjonalizm różni się od redukcjonizmu i od dualizmu.

Zadanie syntetyczne:

Napisz krótki esej (15–20 zdań): „Metafizyka — badanie iluzji czy konieczny fundament myślenia?". Odwołaj się do co najmniej dwóch problemów z tego działu (byt i istnienie, wolna wola lub umysł–ciało). Weź pod uwagę zarówno argumenty za użytecznością metafizyki, jak i zarzuty jej krytyków (Carnap, Wittgenstein).