Zamknięcie działu 15

Sartre: człowiek najpierw istnieje (pojawia się na świecie bez z góry danej esencji), a dopiero potem definiuje siebie swoimi wyborami. Nie ma natury ludzkiej, która określałaby, kim ma być. Arystoteles twierdził odwrotnie: każda rzecz ma esencję (telos), do której dąży; człowiek jako animal rationale realizuje swoją naturę, gdy żyje rozumnie i we wspólnocie. Sartre odrzuca zarówno teleologię, jak i naturalizm.

Godność to bezwarunkowa, niezbywalna wartość wewnętrzna człowieka jako osoby — niezależna od jego czynów, użyteczności, statusu. Kant: każdy człowiek jest celem samym w sobie, nigdy tylko środkiem. Argument: tortury traktują człowieka wyłącznie instrumentalnie (jako środek do wydobycia informacji), sprowadzając go do roli narzędzia. To naruszenie godności jest bezwarunkowe — nie zależy od tego, co torturowany zrobił ani czego się dowiemy. Zakaz tortur jest absolutny, bo godność nie ma wyjątków.

Kluczowa różnica: u Locke'a suweren jest służebny wobec praw; u Rousseau wola powszechna sama jest prawem — co otwiera ryzyko tyranii większości.

Maximin (Rawls): za zasłoną niewiedzy wybierzemy zasady, które jak najbardziej poprawiają sytuację najgorzej sytuowanych — bo najbardziej obawiamy się, że sami trafimy na dół. Nierówności są dopuszczalne tylko wtedy, gdy poprawiają los najsłabszych.

Zarzut Nozicka: zasłona niewiedzy jest sztuczna — ignoruje historię nabycia własności i pracę jednostek. Podatki redystrybucyjne naruszają prawa własności, nawet jeśli poprawiają los ubogich. Sprawiedliwość to nie wynik (kto ma ile), lecz proces (czy nabyłeś uczciwie). Jeśli ludzie zgadzają się na nierówności dobrowolnie (np. płacąc za koncert Beyoncé) — wynik jest sprawiedliwy, choć nierówny. Rawls i Nozick spierają się o to, co jest pierwotne: czy wynik, czy historia.

Zwykła preferencja smakowa (np. „lubię słodką kawę"): czysto subiektywna, nieroszcząca sobie prawa do zgody innych. Wyrażam prywatne upodobanie — i nie oczekuję, że wszyscy je podzielą.

Sąd smaku (Kant) (np. „ta sonata Scarlattiego jest piękna"): bezinteresowny (nie chcę niczego od sonaty), rości sobie prawo do powszechnej zgody (oczekuję, że każdy, kto jej posłucha, doświadczy piękna), opiera się na subiektywnym odczuciu, ale ma postać roszczenia do intersubiektywnej ważności. Nie dowodzę tego za pomocą pojęć — ale nie twierdzę też, że to tylko mój smak.

Klucz: „Lubię X" ≠ „X jest piękne". Pierwsze zdanie zamyka dyskusję; drugie otwiera racjonalną debatę estetyczną.

Definicja: dziełem sztuki jest artefakt, któremu osoba działająca w imieniu świata sztuki nadała status kandydata do uznania. Nie chodzi o żadną cechę estetyczną samego przedmiotu — chodzi o kontekst instytucjonalny.

„Fontanna" Duchampa: pisuar kupiony w sklepie sanitarnym, podpisany pseudonimem „R. Mutt" i zgłoszony na wystawę Towarzystwa Niezależnych Artystów (1917), która go odrzuciła; znany jest dziś głównie z fotografii Alfreda Stieglitza. ⚠️ To czyni przykład jeszcze mocniejszym dla teorii instytucjonalnej: instytucja najpierw odmówiła mu statusu sztuki, a mimo to kanon go później przyjął — więc „świat sztuki" nie jest jednym, stałym gremium. Instytucjonalna mówi: to sztuka — bo instytucja tak zadecydowała.

Ograniczenie: definicja jest klasyfikacyjna, nie oceniająca. Nie odpowiada na pytanie, dlaczego warto nadać temu przedmiotowi taki status, ani czym różni się dobre dzieło od złego. Krytycy (klasycznie Richard Wollheim, później m.in. Noël Carroll) zarzucają jej kołowość: świat sztuki definiuje sztukę, ale kto definiuje świat sztuki? I czy wszystko, co znajdzie się w galerii, jest automatycznie wartościowe? Historia pokazuje, że instytucja jest omylna.