Zamknięcie działu 6

Słowniczek działu 6

Termin Definicja
Aktywność fizyczna Każdy ruch ciała wymagający wydatku energetycznego powyżej spoczynkowego
Norma aktywności WHO (nastolatki) ≥ 60 minut/dobę aktywności umiarkowanej lub intensywnej
Piramida żywienia Model zalecanej proporcji grup produktów; podstawa: warzywa i owoce
Dieta zbilansowana Żywienie pokrywające zapotrzebowanie energetyczne i odżywcze z właściwymi proporcjami
BMI Masa[kg] / wzrost²[m²]; norma dla dorosłych: 18,5–24,9
Choroby cywilizacyjne Choroby powiązane z siedzącym trybem życia i dietą zachodnią (CVD, cukrzyca t. 2, otyłość)
Ciśnienie tętnicze Siła parcia krwi na naczynia; zapis: skurczowe/rozkurczowe w mmHg
Normotonia Prawidłowe ciśnienie: < 120/80 mmHg
Nadciśnienie tętnicze Ciśnienie ≥ 140/90 mmHg w spoczynku, dwukrotnie
Czynniki ryzyka modyfikowalne Palenie, brak ruchu, nadwaga, dieta — można je zmienić
Zdrowie psychiczne (WHO) Dobrostan umożliwiający realizację potencjału, radzenie sobie ze stresem i uczestnictwo społeczne
Eustres Stres mobilizujący, krótkotrwały, o pozytywnym działaniu
Dystres Stres destrukcyjny, chroniczny, przekraczający zasoby radzenia sobie
Techniki relaksacyjne Oddychanie pudełkowe (4-4-4-4), progresywna relaksacja mięśni
Telefon Zaufania (młodzież) 116 111 — bezpłatna, anonimowa linia wsparcia
Substancje psychoaktywne Związki zmieniające funkcjonowanie OUN: depresanty, stymulanty, halucynogeny, kannabinoidy
Tolerancja Potrzeba zwiększania dawki substancji dla uzyskania tego samego efektu
Uzależnienie fizyczne Zależność organizmu od substancji; odstawienie wywołuje objawy abstynencyjne
Uzależnienie psychiczne Przymus zażywania mimo negatywnych konsekwencji; bez bezwzględnego uzależnienia fizycznego
Objawy odstawienne Zespół objawów po odstawieniu substancji uzależniającej
Uzależnienie behawioralne Przymus powtarzania zachowania z utratą kontroli i negatywnymi konsekwencjami
KCPU Krajowe Centrum Przeciwdziałania Uzależnieniom; Telefon Zaufania „Uzależnienia": 800 199 990

W pigułce — Dział 6

Zdrowy styl życia (6.1)

  • Norma WHO: ≥ 60 min/dobę aktywności dla nastolatków; każda aktywność się liczy.
  • Piramida żywienia: warzywa > zboża pełnoziarniste > nabiał > białko > tłuszcze roślinne > słodycze.
  • Siedzący tryb życia → zmiany biologiczne już w młodości; BMI to wskaźnik, nie wyrok.

Choroby cywilizacyjne (6.2)

  • Najczęstsza przyczyna śmierci w Polsce: choroby układu sercowo-naczyniowego.
  • Norma ciśnienia: < 120/80 mmHg; nadciśnienie: ≥ 140/90 mmHg.
  • Czynniki modyfikowalne można zmienić; profilaktyka zaczyna się TERAZ, nie za 30 lat.
  • Bezpłatne badania w POZ: ciśnienie, morfologia, lipidogram, glikemia.

Zdrowie psychiczne (6.3)

  • Zdrowie psychiczne ≠ brak trudnych emocji; to dobrostan i zdolność do funkcjonowania.
  • Eustres mobilizuje; dystres (chroniczny) niszczy.
  • Depresja ≥ 2 tyg. + utrudnione funkcjonowanie → konsultacja specjalisty.
  • Techniki: oddychanie pudełkowe (4-4-4-4), PMR; pomoc: 116 111, psycholog szkolny, POZ.

Profilaktyka uzależnień (6.4)

  • Substancje: depresanty (alkohol, benzodiazepiny), stymulanty (amfetamina, nikotyna), halucynogeny, kannabinoidy.
  • Mechanizm: dopamina → tolerancja → głód → objawy odstawienne → utrata kontroli.
  • Mózg nastolatka uzależnia się szybciej — niedojrzała kora przedczołowa.
  • Marihuana uzależnia psychicznie; alkohol to depresant z wysokim potencjałem uzależnienia.
  • Uzależnienia behawioralne (gaming, hazard) = ten sam mechanizm neurobiologiczny.
  • Pomoc: KCPU 800 199 990, poradnie uzależnień NFZ.

Sprawdzian działowy — Dział 6

Pytania sprawdzające rozumienie:

  1. Twój kolega twierdzi, że nie musi się ruszać, bo jest szczupły. Jak odpiszesz — jakie są skutki siedzącego trybu życia niezwiązane z masą ciała?

  2. Oblicz BMI osoby o masie 70 kg i wzroście 178 cm. Czy to norma? Jakie jest ograniczenie tego wskaźnika?

  3. Wymień trzy czynniki ryzyka nadciśnienia tętniczego — dwa modyfikowalne i jeden niemodyfikowalny.

  4. Opisz prawidłową procedurę pomiaru ciśnienia tętniczego automatycznym sfigmomanometrem.

  5. Wyjaśnij różnicę między eustresem a dystresem. Podaj przykład każdego z nich z życia ucznia liceum.

  6. Koleżanka mówi: „Od dwóch tygodni nie mogę wstać rano, wszystko ją nudzi, przestała jeść obiady i odpisywać na wiadomości." Jakie działania podejmiesz?

  7. Wyjaśnij mechanizm tolerancji w uzależnieniu od substancji psychoaktywnych.

  8. Dlaczego mózg nastolatka jest bardziej podatny na uzależnienia niż mózg 30-latka?

  9. Jakie są kryteria uzależnienia behawioralnego? Jak odróżnić uzależnienie od pasji?

  10. Wymień dwie instytucje pomocy dla osób z problemem uzależnienia dostępne w Polsce. Podaj numery telefonów.

Wskazówki do sprawdzianu

Pytania 1–4 sprawdzają wiedzę z 6.1 i 6.2. Pytania 5–6 — z 6.3. Pytania 7–10 — z 6.4. Każda odpowiedź powinna zawierać: (a) konkretną definicję lub mechanizm, (b) przykład z życia, (c) wniosek praktyczny. Sama lista faktów bez wyjaśnienia „dlaczego" to za mało.