Zamknięcie działu 7
Słowniczek działu 7
| Termin | Definicja |
|---|---|
| Łuk ostry | Łuk ze szpiczastym wierzchołkiem; wywiera parcie bardziej pionowe niż romański łuk półokrągły |
| Sklepienie krzyżowo-żebrowe | Sklepienie z kamiennymi żebrami biegnącymi po przekątnych przęsła; koncentruje siły punktowo |
| Łęk przyporowy (arc-boutant) | Pochylony łuk kamienny odprowadzający parcie sklepienia z górnej ściany na zewnętrzną przyporę |
| Przypora | Masywny pionowy element murowy przyjmujący parcie od łęku przyporowego |
| Triforium | Poziomy pas arkad w nawie głównej między arkadami a oknami clerestorium |
| Maswerk | Kamienna siatka geometryczna wypełniająca pole okna gotyckiego |
| Wimperga | Trójkątna dekoracyjna ościeżnica nad portalem lub oknem |
| Pinakiel | Smukła ostrosłupowa wieżyczka wieńcząca przyporę lub wimpergę |
| Tympanon | Rzeźbione ostrołukowe lub półkoliste pole nad drzwiami portalu |
| Witraż | Kompozycja z barwionego i malowanego szkła łączonego ołowiem |
| Grisaille | (1) ceramiczna czarna farba do detali na witrażu; (2) witraż w szarościach |
| Rozetowe okno | Wielka okrągła rozeta witrażowa z maswerkiem |
| Pieta / Vesperbild | Maria z martwym Chrystusem na kolanach; typ dewocyjny XIV w. |
| Malarstwo tablicowe | Malarstwo na drewnianym podłożu (tempera lub olej) |
| Poliptyk / tryptyk | Ołtarz wieloskrzydłowy / trójskrzydłowy |
| Predella | Poziomy pas u podstawy nastawy ołtarzowej z małymi scenami narracyjnymi |
| Retabulum | Pionowy element nastawy ołtarzowej z programem ikonograficznym |
| Gotyk ceglany (nadbałtycki) | Gotyk z cegły na Pomorzu, w Prusach Krzyżackich i na Mazowszu |
| Gotyk międzynarodowy | Dworski styl przełomu XIV/XV w. łączący cechy sztuki gotyckiej różnych krajów |
| Gotyk promienisty | Dojrzały gotyk francuski (ok. 1230–1350) o geometrycznej precyzji maswerku |
| Gotyk płomienisty | Późny gotyk (ok. 1380–ok. 1530) o wijącej się ornamentyce |
| Symbolizm ukryty | Technika malarstwa niderlandzkiego XV w.: codzienne przedmioty niosą ukrytą symbolikę |
W pigułce — Dział 7
- Rewolucja konstruktywna gotyku = łuk ostry + sklepienie krzyżowo-żebrowe + łęk przyporowy. Razem zwalniają ścianę od dźwigania i pozwalają na wielkie okna witrażowe.
- Lux nova (Suger z Saint-Denis) — teologia światła jako uzasadnienie gotyku.
- Notre-Dame de Paris (od 1163) — model katedry; Sainte-Chapelle (1248) — gotyk ekstremalny; Chartres (od 1194) — witraże i portal królewski.
- Rzeźba gotycka: od figury kolumnowej (Chartres XII w.) do naturalizmu i emocji (Reims, Uśmiech Anioła XIII w.).
- Witraż = technika + ikonografia + „Biblia ubogich". Grisaille, maswerk, rozęta.
- Pieta / Vesperbild — nowy typ dewocyjny XIV w.; Giotto — rewolucja przestrzeni i emocji (Kaplica Scrovegnich ok. 1305).
- Van Eyck — technika olejna, realizm szczegółu, Ołtarz Gandawski (1432).
- Gotyk w Polsce — katedra wawelska, kościół Mariacki, Malbork; Wit Stwosz, Ołtarz Mariacki (1477–1489) — 13 m, figury lipowe, konstrukcja dębowa, 12 lat pracy.
Sprawdzian działowy
Pytanie 1. Narysuj schematyczny przekrój katedry gotyckiej i zaznacz: sklepienie żebrowe, łęk przyporowy, przyporę, triforium. Opisz funkcję każdego elementu.
Pytanie 2. Co to znaczy, że gotyk to „system konstruktywny"? Dlaczego sam łuk ostry nie wystarczy do definicji gotyku?
Pytanie 3. Opisz scenę Pocałunku Judasza z Kaplicy Scrovegnich Giotta (ok. 1305). Jakie cechy tego obrazu świadczą o przełomie wobec malarstwa sprzed Giotta?
Pytanie 4. Porównaj Pietę rhenańską (Vesperbild, XIV w.) z Opłakiwaniem Giotta pod kątem ikonografii i emocjonalnej funkcji każdego dzieła.
Pytanie 5. Omów Ołtarz Mariacki Wita Stwosza: czas powstania, materiał, wymiary, centrum programu ikonograficznego. Dlaczego nagrobek Kazimierza Jagiellończyka jest przykładem „portretu intencjonalnego"?
Pytanie 6. Wyjaśnij termin „disguised symbolism" (symbolizm ukryty) i zilustruj go trzema przykładami z Portretu małżonków Arnolfinich van Eycka. Dlaczego Erwin Panofsky uznał tę strategię za kluczową dla malarstwa niderlandzkiego XV w.?
Pytanie 7. Porównaj gotyk promienisty i płomienisty na przykładach Amiens i Rouen. Jakie przyczyny (historyczne, artystyczne) mogły prowadzić od jednego stylu do drugiego?